Bank wszystkich banków

numer 2473 - 04.11.2019NBP

Narodowy Bank Polski pełni w naszym kraju nadrzędną rolę w systemie bankowym, będąc bankiem centralnym Polski. Do jego kompetencji należą m.in. emisja pieniądza, czyli dbanie, aby w obiegu nie zabrakło prawnych środków płatniczych, tzn. banknotów i monet, oraz zapewnianie ich dostępności dla działających w naszym kraju komercyjnych instytucji bankowych. Jego drugim ważnym zadaniem jest dbanie o wartość polskiego pieniądza, które realizuje, prowadząc politykę pieniężną.



Z tym drugim zadaniem wiążą się kolejne funkcje NBP, czyli rozliczeniowa i depozytowo-kredytowa wobec sektora bankowego. Szczególnie istotną funkcją NBP jest dbanie o bezpieczeństwo sektora finansowego. Jako bank centralny pełni funkcję pożyczkodawcy ostatniej instancji. Stabilność systemu finansowego ma w każdym kraju znaczenie nie tylko dla sprawnego funkcjonowania systemów rozliczeń pieniężnych, ale również zrównoważonego wzrostu gospodarczego, a w ostatecznym rozrachunku także stabilności cen. NBP jest ustawowo współodpowiedzialny za stabilność i rozwój systemu finansowego. Prezes NBP jest jednym z czterech członków Komitetu Stabilności Finansowej. Pełni tę funkcję obok ministra finansów, przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego i prezesa zarządu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego.



Funkcje banku centralnego ujmowane są w trzech podstawowych kategoriach: banku emisyjnego, banku banków oraz banku państwa. Są one wynikiem procesu ewolucji bankowości centralnej na przestrzeni setek lat. Banki centralne wyłoniły się na przełomie XVII i XVIII w. z banków emisyjnych. Pierwsze banki centralne powołano w Szwecji, Anglii i Francji. O tym, jak dynamiczny był proces rozwoju bankowości centralnej, świadczyć może fakt, że w 1900 r. zaledwie 18 państw posiadało banki centralne, natomiast obecnie tylko kilka mniejszych krajów, głównie wyspiarskich, pozostaje bez banków centralnych. Rola banku centralnego jako banku państwa współcześnie sprowadza się do świadczenia usług bankowych na rzecz rządu i innych centralnych instytucji państwowych. Gromadzi on dochody i realizuje wydatki budżetu państwa oraz zarządza rezerwami walutowymi kraju.



Bank centralny jako bank państwa organizuje również emisję oraz obsługę bonów i obligacji skarbu państwa. Kilka dekad temu – również w Polsce przed 1989 r. – istotną funkcją banków centralnych było również udzielanie rządom kredytów na sfinansowanie deficytu budżetowego. Jednak ze względu na proinflacyjny wpływ takiego rozwiązania większość krajów zakazuje współcześnie bankom centralnym udzielania pożyczek i kredytów rządom oraz instytucjom publicznym.



Wyodrębnienie się banku centralnego z ogółu banków dało także początek kształtowaniu się funkcji banku centralnego jako banku banków. Nadrzędna pozycja banku centralnego wobec banków komercyjnych prowadzących działalność depozytowo-kredytową i jego odpowiedzialność za kształtowanie polityki pieniężnej to podstawowe cechy współczesnego systemu bankowego. Pełniąc funkcję kredytodawcy najwyższej instancji, a także prowadząc działania regulacyjne, bank centralny czuwa nad stabilnością systemu bankowego i międzybankowego rynku pieniężnego.



Kluczowa rola banku centralnego w gospodarce rynkowej wynika z jego pozycji monopolisty w zakresie emisji pieniądza gotówkowego, będącego jednocześnie środkiem płatniczym, miernikiem wartości oraz jednostką rozrachunkową. Wyemitowane banknoty i monety wraz z rezerwami utrzymywanymi przez banki komercyjne w banku centralnym służą do dokonywania codziennych rozliczeń z tytułu transakcji międzybankowych oraz wypełnienia wymogu rezerwy obowiązkowej. Stanowią bazę, która warunkuje możliwość prowadzenia polityki pieniężnej.



W procesie kreacji pieniądza w systemie bankowym powstaje pieniądz bankowy (gotówkowy i bezgotówkowy), będący pochodną stanu rezerw banku centralnego. Bank centralny – dzięki posiadanym instrumentom polityki pieniężnej, takim jak np. stopy procentowe czy rezerwy obowiązkowe – ma wpływ na wielkość podaży pieniądza w sektorze bankowym.



Umożliwia mu to realizację jego podstawowego celu, jakim jest utrzymanie wartości pieniądza. Oznacza to przeciwdziałanie zarówno inflacji, jak i deflacji, które mają niekorzystny wpływ na przebieg procesów gospodarczych. Posiadając monopol w zakresie kontroli bazy monetarnej, bank centralny może regulować płynność na międzybankowym rynku pieniężnym, ustalając stopę procentową i w ramach operacji otwartego rynku dostosowując do niej wielkość rezerw. To zaś wpływa na wysokość stóp procentowych oferowanych przez banki komercyjne.

Na straży polskiego pieniądza


Stopy procentowe banku centralnego są na­rzę­dziem kształtowania zasobów pieniądza, poz­wa­la­ją­cym skutecznie reagować na zmiany wskaźnika inflacji, oraz dominującym kanałem transmisji impulsów w polityce pieniężnej.

W związku z obserwowanym odchodzeniem od ilościowego zarządzania rezerwami na rzecz wyznaczania ich oprocentowania większość banków centralnych wykorzystuje obecnie stopy procentowe jako instrument oraz cel operacyjny polityki pieniężnej. Ustalając oficjalne stopy procentowe na krótkoterminowe instrumenty refinansowania dla banków komercyjnych, bank centralny wyznacza też korytarz wahań stóp rynkowych.

 



Stopy procentowe narzędziem polityki pieniężnej


 W zarządzaniu bieżącą płynnością systemu bankowego banki centralne wykorzystują krótkoterminową stopę procentową, której poziom ustalany jest poprzez tzw. operacje otwartego rynku. Prowadząc krótkoterminowy zwrotny zakup lub sprzedaż papierów wartościowych bankom komercyjnym, bank centralny może ustalić tę stopę na wybranym przez siebie poziomie, a także pośrednio wpłynąć na krótkoterminowe rynkowe stopy procentowe. Oznacza to, że bank centralny ma możliwość kontroli poziomu krótkoterminowych stóp procentowych. Bank centralny ma również – choć znacznie mniejszą – możliwość oddziaływania na stopy długoterminowe – głównie za pomocą kształtowania oczekiwań co do przyszłego poziomu stóp krótkoterminowych. Ważną rolę w prowadzeniu polityki banku centralnego odgrywa wiarygodne zobowiązanie się władz banku do utrzymania stabilności cen, pozwalające na zakotwiczenie długoterminowych oczekiwań inflacyjnych. Zagadnienie odnosi się do wiarygodności przekonania uczestników rynku o tym, że bank centralny ma możliwości oraz wolę realizacji celu stabilności cen. Takie zaufanie bank centralny uzyskuje poprzez dotychczasowe dokonania, co z kolei prowadzi do ustalenia się określonej reputacji banku.

Odsysanie kapitału, czyli rezerwy obowiązkowe


Stosowany przez bank centralny system rezerwy obowiązkowej pełni w coraz większym stopniu jedynie funkcję wspierającą w oddziaływaniu na płynność sektora bankowego. Większość banków centralnych polega obecnie na operacjach otwartego rynku, z reguły wykorzystując zmiany w wymogach rezerwy obowiązkowej tylko dla osiągnięcia bardziej technicznych celów mających związek ze strukturą zobowiązań systemu bankowego.

Wiele krajów ograniczyło nawet wymóg utrzymywania rezerw obowiązkowych. System Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych (Fed) zrobił to na początku lat 90. ubiegłego wieku. Niektóre banki centralne (Bank Anglii, Bank Kanady, Bank Rezerwy Nowej Zelandii) całkowicie od niego odstąpiły. Powodem jest słabnące znaczenie tego instrumentu polityki pieniężnej w związku z postępującą deregulacją i innowacyjnością rynków finansowych, jak również kosztami jego stosowania.

Niezależność banku centralnego


Niezależność banku centralnego pomaga bankom centralnym w osiąganiu ich celów. Autonomiczny bank centralny pomaga odizolować politykę pieniężną od politycznych cykli gospodarczych. Brak wystarczającego stopnia niezależności prawnej i faktycznej banku centralnego może prowadzić do sytuacji, w której politycy mają możliwość wpływania na kształtowanie polityki pieniężnej dla stymulowania wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Gdy banki centralne krajów rozwiniętych usiłowały w latach 60. i 70. XX w. pobudzać wzrost gospodarczy poprzez zwiększanie podaży pieniądza, oddziaływały w ten sposób w kierunku wyższej inflacji, co na dłuższą metę było niekorzystne dla ich gospodarek, przy czym wpływ takiej polityki monetarnej na inflację ujawnił się z pewnym opóźnieniem. Z tego względu podejmujące decyzje władze banku przez jakiś czas nie mogły obserwować rezultatów swoich działań. W celu utrzymania niezależności banków centralnych ich szefowie powoływani są na czas znacznie wykraczający poza jedną kadencję parlamentu. Poprzez odseparowanie polityki pieniężnej od bezpośredniej kontroli rządów o zmiennych preferencjach oraz presji politycznej niezależny bank centralny obniża jednak zmienność inflacji i wzrostu gospodarczego. Podważenie niezależności banku centralnego lub niewystarczający jej poziom może zwiększyć wpływ presji politycznej na prowadzenie polityki pieniężnej oraz osłabić wiarygodność działań banku, prowadząc w rezultacie do utraty wyżej wymienionych korzyści ekonomicznych. Niedostateczny stopień niezależności banku centralnego bądź próby jego podważenia narażają bank na presję polityków, społeczeństwa i innych grup interesów i tym samym stawiają pod znakiem zapytania osiągnięcie i utrzymanie stabilnego poziomu cen w gospodarce oraz innych korzyści ekonomicznych. Konsekwencją niedostatecznej autonomii banku jest również utrata wiarygodności jego polityki pozwalającej na przełamanie oczekiwań inflacyjnych i utrzymanie niskiej inflacji oraz obniżenie kosztów dezinflacji.

Kwestia niezależności NBP stała się przedmiotem analiz oraz działań legislacyjnych już w okresie transformacji systemowej w Polsce i była elementem pakietu reform gospodarczych. Polska włączała się wówczas w ogólnoświatowy trend budowania nowego wzorca niezależności banku centralnego. Autonomia NBP w sferze polityki monetarnej była budowana stopniowo. Koncepcja niezależności NBP znalazła ostatecznie wyraz w Konstytucji RP oraz w ustawie o Narodowym Banku Polskim z 1997 r., zawierającej szczegółowe przełożenie art. 227 Konstytucji na zapisy ustawowe. Zarówno Konstytucja RP, jak i ustawa o NBP gwarantują wysoki zakres niezależności Narodowego Banku Polskiego. Po pierwsze, NBP posiada wyłączne prawo do emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej. Wyłączność ta wyraża się m.in. w tym, że ustalenia Rady Polityki Pieniężnej nie podlegają zatwierdzaniu przez Sejm. Po drugie, NBP funkcjonuje na podstawie ustawy gwarantującej mu m.in. pełną suwerenność w powoływaniu i odwoływaniu swoich organów. Zasadę niezależności personalnej gwarantuje reguła, że pracami banku centralnego kieruje powoływany przez Sejm na wniosek prezydenta RP, na sześcioletnią kadencję prezes NBP. Nie może być odwołany w trybie zwykłym, gdyż Konstytucja RP nie przewiduje zwykłej procedury odwołania. Może ono nastąpić jedynie w razie długiej choroby, skazania za przestępstwo, uznania za fałszywe jego oświadczenia lustracyjnego lub po orzeczeniu Trybunału Stanu o zakazie zajmowania przez niego stanowisk kierowniczych lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością.

Zgodnie z regułami konstytucyjnymi szef NBP nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu.

NBP a transformacja gospodarcza kraju


W okresie transformacji gospodarczej po 1989 r. i wdrażania w Polsce nowych systemów dotyczących m.in. bankowości nie sposób było uniknąć błędów wynikających z nieznajomości reguł rządzących komercyjną bankowością, dopiero wprowadzaną na wzór krajów zachodnich. To m.in. z tego powodu doszło do tzw. afery ART-B, gdy jedna z firm wykorzystała niedoskonały system rozliczeń międzybankowych, aby wzbogacić się na podwójnym oprocentowaniu tych samych lokat w czasie przenoszenia środków między poszczególnymi bankami.

Na początek obecnego stulecia przypada okres stopniowego wprowadzania do polskiego systemu finansowego rozwiązań przyjętych w krajach Unii Europejskiej. W 2004 r. wraz z wejściem Polski do Unii Europejskiej NBP stał się członkiem Europejskiego Systemu Banków Centralnych i krajowe przepisy bankowe musiały zostać dostosowane do europejskich.

Komisja dla nadzoru całego sektora


Przepisy europejskie wymusiły także zmiany w zasadach nadzoru nad działalnością banków komercyjnych. Zamiast Narodowego Banku Polskiego już po dwóch latach od akcesji kontrolę sektora bankowego przeniesiono do niezależnego regulatora. Od tego momentu, czyli od 2006 r., nad prawidłowością działań wszelkich instytucji finansowych w Polsce sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). Utworzona została z połączenia Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE), zaś od 2008 r. także Komisji Nadzoru Bankowego, kontrolującej działalność banków i jej organu wykonawczego, czyli Generalnego Inspektoratu Nadzoru Bankowego (GINB). KNF w sferze bankowości przejęła od banku centralnego wszystkie funkcje związane ze sprawowaniem nadzoru, od wydawania licencji na działalność, przez sferę regulacyjną do kontrolno-analitycznej. Obecnie KNF nadzoruje działalność firm z sektora bankowego, rynku kapitałowego (biura maklerskie i giełdy) oraz towarzystw ubezpieczeniowych i emerytalnych. KNF prowadzi także nadzór nad firmami zajmującymi się obsługą pieniądza elektronicznego, instytucjami oraz biurami usług płatniczych i kontroluje sektor kas spółdzielczych. Podobnie jak inne urzędy centralne o charakterze regulacyjnym nadzór nad działalnością komisji sprawuje prezes Rady Ministrów. Komisja ma się czym zajmować, gdyż jak wynika z raportu KNF dotyczącego sytuacji sektora bankowego w Polsce, w 2018 r. działało w naszym kraju 621 banków i oddziałów instytucji kredytowych. Wśród nich były 32 banki komercyjne, 549 spółdzielczych oraz 31 oddziałów zagranicznych instytucji kredytowych, których centrale znajdują się w innych krajach Unii Europejskiej.

Fundusz od upadłych banków


Gdy przed laty w Polsce z różnych powodów banki ogłaszały niewypłacalność, oczy wszystkich, od zwykłych obywateli aż po polityków, zwracały się na Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG). To instytucja państwowa powołana do obsługi systemu gwarantowania depozytów składanych w licencjonowanych instytucjach finansowych. Istnienie BFG jest ważniejsze raczej dla osób prywatnych niż dla firm, bo fundusz gwarantuje każdemu klientowi zwrot lokat wraz z odsetkami do równowartości 100 tys. euro, zaś tylko w szczególnych przypadkach do 200 tys. euro. Dotyczy to m.in. sum uzyskanych z ubezpieczenia, wypłaty odszkodowania lub zadośćuczynienia. Gwarantowanie wypłat to jedno z dwóch podstawowych zadań postawionych przed BFG. Drugim głównym obszarem działalności BFG jest gwarantowanie depozytów i pomoc kapitałowa dla banków, które podejmą się przejęcia innych zagrożonych upadłością podmiotów, chroniąc przed kłopotami zarówno ich klientów, jak i zmniejszając kłopoty sektora bankowego. W latach 1995–2018, czyli w okresie działalności BFG, doszło łącznie do 107 przypadków bankructw, które wymusiły gwarantowane wypłaty depozytów przez fundusze. Aż 91 przypadków to upadłości banków spółdzielczych, w 11 przypadkach sprawy dotyczyły SKOK-ów, a tylko w pięciu banków komercyjnych. Warto zauważyć w tym miejscu, że wypłaty wywołane upadłością tych ostatnich miały miejsce jedynie w latach 1995–2000. W tym samym czasie doszło do bankructw aż 88 banków spółdzielczych. W okresie 2003–2013 nie doszło natomiast do żadnej sytuacji, która zmuszałaby BFG do zwracania depozytów klientom upadłych banków, zarówno komercyjnych, jak i spółdzielczych. Po objęciu gwarancjami także klientów SKOK-ów, czyli od listopada 2013 r., wypłatami świadczeń objęto klientów 11 takich placówek.

Na koniec 2018 r. ochroną gwarancyjną ze strony BFG objęte były depozyty zgromadzone we wszystkich bankach krajowych z wyjątkiem Banku Gospodarstwa Krajowego, czyli 31 bankach komercyjnych, 549 bankach spółdzielczych oraz we wszystkich, czyli 30 spółdzielczych kasach oszczędnościowo- kredytowych (SKOK). Jak wynika z najnowszego raportu z działalności funduszu, w 2018 r., po raz pierwszy od 2014 r., nie było żadnego przypadku wymagającego uruchomienia wypłat środków gwarantowanych. Fundusz prowadził jedynie wypłaty depozytów dla klientów tych podmiotów, które problemy z wypłacalnością miały w latach 2014– 2017. Było to 11 upadłych kas (SKOK) oraz dwa banki spółdzielcze. Od 1995 do 2018 r. włącznie z tytułu gwarancji wypłacono 357,8 tys. uprawnionych klientów banków niemal 3 mld zł. Dla porównania, po objęciu z końcem 2013 r. państwowymi gwarancjami także klientów SKOK-ów BFG przeznaczył w latach 2014–2018 na wypłaty dla 246,5 tys. klientów 4 mld 366,4 mln zł. Łącznie zatem przez cały okres swojego istnienia fundusz oddał klientom upadłych instytucji finansowych gwarantowane depozyty na kwotę blisko 7,4 mld zł.

Aby nie musiało dochodzić do takich ostatecznych sytuacji, jak miliardowe wypłaty gwarancji z funduszu, drugim z dwóch głównych zadań BFG jest prowadzenie przymusowej restrukturyzacji instytucji finansowych, mających kłopoty z prawidłowym funkcjonowaniem, czyli głównie ze spełnieniem wymagań kapitałowych. Z raportu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego za 2018 r. wynika, że dokonał on przeglądu 13 planów restrukturyzacji banków komercyjnych, 211 banków spółdzielczych, dwóch banków zrzeszających, 13 SKOK- -ów oraz 10 domów maklerskich. Udzielił finansowego wsparcia podmiotom, które przejęły trzy kasy: Lubuską SKOK, Bieszczadzką SKOK oraz SKOK Rafineria. Pomoc taka polega na udzieleniu gwarancji pokrycia strat lub na udzieleniu dotacji dla wyrównania różnicy między wartością zobowiązań i aktywów w przejmowanej instytucji finansowej.

Wraz ze swoimi odpowiednikami z innych państw unijnych fundusz prowadził także grupowe plany przymusowej restrukturyzacji, dotyczące działających w Polsce banków będących częścią międzynarodowych grup. Były wśród nich takie podmioty, jak np. Deutsche Bank, Raiffeisen czy Volkswagen Bank.

Przeczytaj pozostałe odcinki cyklu.










Autor: AMC