Bogactwo drzewnych gatunków

fot. Bartosz Kalich
fot. Bartosz Kalich

Poznajcie historie zwierząt z Puszczy Białowieskiej, bądźcie z nami - www.Puszcza.TV

Większość Polaków zna dzisiaj i potrafi wymienić podstawowe gatunki drzew. Tymczasem każdy gatunek to unikalne właściwości i wartość dodana. Jeśli ktoś chciałby uzupełnić swoją wiedzę, to warto udać się do Puszczy Białowieskiej, gdzie na tym niewielkim obszarze znajdziemy 26 różnych rodzimych dla naszej flory gatunków.

Naukowcy od kilkuset lat szukali właściwego klucza do opisania świata roślinności w Puszczy Białowieskiej. Z historycznych opisów, jak chociażby Gieorgija Karcowa, wyłania się obraz dzikiego chaosu i nieprzebranej wręcz gęstwiny.

Podobne opisy znajdziemy też u Henryka Sienkiewicza. „Przede wszystkiem uderza w niej i odróżnia ją od innych lasów mieszanina drzew. Jednolity las znajduje się w częściach pojedynczych straży, ale na większości przestrzeni mieszanina przeważa. Sosna, dąb, jesion, osika, świerk, rosną tu obok siebie w bezpośredniem sąsiedztwie. Spoglądając w dal, widzisz wszystkie odcienie zieloności – od ciemnej, aż do jasno-żółtawej. Rozmaitość ta bawi oko i odejmuje puszczy posępny, jednostajny charakter. Drugą cechą puszczy jest wysokość drzew. Dążąc do światła, którego tylko wierzchołkami zachwycić może, każde drzewo nie rozrasta się tam szeroko, ale strzela w górę wyniosłym, pozbawionym gałęzi pniem, który dopiero u wierzchołka rozkłada się w gałęziastą koronę. Lipy, które w ogrodach przykrywają cieniem gałęzi takie szerokie przestrzenie, tu podobne są raczej do topoli. Są miejsca, gdzie las jest czysto lipowy. Owóż i w tych miejscach dostrzegamy przede wszystkiem gładkie, smukłe pnie, podobne do szeregów masztów, ustawionych obok siebie i nakrytych jedną zieloną kopułą. Dąb nie krzywi się w puszczy, nie związuje w węzły, ale wyrasta jak trzcina. Sosny mają czterdzieści łokci do pierwszych gałęzi” – pisał nasz noblista w swojej relacji „Z puszczy Białowieskiej”. Od tamtej pory badacze spędzili dziesiątki lat, aby poznać ten fragment Polski.

Jeszcze w 1937 r. w „Krótkim przewodniku po Puszczy Białowieskiej” Mieczysław Orłowicz twierdził, że na obszarze puszczy znajdziemy 21 gatunków drzew. Podawał również dokładne dane procentowe. „Udział poszczególnych gatunków drzew w puszczańskich zespołach roślinnych przedstawia się następująco: sosna 51 proc., świerk 16 proc., olsza czarna 14 proc., dąb pospolity 5 proc., grab 5 proc., jesion 3 proc., brzoza pospolita 2 proc., klon 0,7 proc., dąb bezszypułkowy 0,5 proc., osika 0,5 proc., lipa 0,5 proc., wiąz 0,3 proc.” – pisali przedwojenni autorzy. Z czasem badacze uszczegóławiali wiedzę o Puszczy Białowieskiej. W końcu botanik Janusz Bogdan Faliński zaproponował cztery podstawowe zbiorowiska leśne: lasy liściaste i mieszane (grądy); lasy szpilkowe, czyli bory; lasy i zarośla bagienne, czyli olsy; łęgi wierzbowe. Policzył również powierzchnię poszczególnych kategorii. Grądy stanowią 47,2 proc. zagospodarowanej części puszczy i 44,4 proc. w BPN, bory mieszane stanowią 26,5 proc. części zagospodarowanej oraz 20,4 proc. w BPN. W ciągu tych lat zmieniła się też wartość udziału różnych drzew. Jeszcze parę lat temu badacze twierdzili, że najwięcej w puszczy jest świerku, promowanego przez gospodarkę leśną kilkadziesiąt lat, a dopiero na drugim miejscu znalazła się sosna. Dziś to się zmieniło. A sosna zatriumfowała podobnie jak w całym kraju.

Sosna

To jedno z drzew, które w Polsce udaje się szczególnie. Obecnie to podstawa naszej gospodarki leśnej. Przeciętna wysokość to 30 m, chociaż najwyższe okazy w Puszczy Białowieskiej osiągają wysokość ponad 45 m. Kora u podstawy pnia starych drzew jest szarobrązowa i gruba (ok. 10 cm), głęboko bruzdowana, w górnej części ma zabarwienie czerwonocynamonowe i łuszczy się cienkimi płatami. Sosna uchodzi za mało wymagające drzewo w związku ze swoim systemem korzeniowym. Korzeń palowy na piaszczystych glebach osiąga głębokość 1,5–3 m. Większość korzeni rośnie poziomo, około 20 cm pod powierzchnią ziemi. To sprawia, że drzewo liczy głównie na wody opadowe. Mimo że rośnie w całej Polsce, to chyba najbardziej słynie z niej Kampinoski Park Narodowy. Drewno sosnowe ma szerokie zastosowanie w gospodarce: od meblarstwa do budownictwa. Jedne z najsłynniejszych sosen Europy rosną w okolicach Supraśla. To właśnie tam przez lata hodowano drzewa na maszty. Miały one być bardzo wysokie i jak najbardziej proste.

Olsza czarna

W Puszczy Białowieskiej dochodzi ona do imponujących rozmiarów. Jedna z rosnących na obszarze ochrony ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego ma obwód pnia 385 cm i wysokość ponad 30 m. Z pewnością pochodzi jeszcze z XIX w. Rośnie prawie na całym obszarze Europy, a także na niektórych obszarach Azji i w północno-zachodniej Afryce. Jej nazwa pochodzi od czarnej kory, która kiedyś była wykorzystywana do farbowania różnych materiałów na czarno. Olsza czarna rośnie głównie na terenach podmokłych, często związanych z dolinami rzek i potoków bądź nad brzegami jezior. Lubi miejsca nasłonecznione o dużej wilgotności powietrza. Porasta tereny nizinne, od Bałtyku aż po pogórze. W Polsce występują jeszcze dwa gatunki olchy: szara oraz zielona, które można nielicznie spotkać głównie w górach. Ponieważ rośnie w warunkach bagiennych, to jest wyjątkowo odporna na wodę. Te właściwości sprawiają, że dawniej wykorzystywano jej drewno do wszystkiego, co miało kontakt z wodą, w tym nawet do tworzenia rur. Oczywiście to niejedyne jej zastosowanie. Jednym z najbardziej dziwnych jest… odstraszanie myszy. Kiedyś wierzono, że jesienią, kiedy gryzonie pchają się do domów, położenie im gałązek olchowych na drodze sprawia, że niechętnie wchodzą do domostw.

Dąb szypułkowy

Dąb to jednak typowy gatunek dla tego skrawka Polski. Na terenie puszczy pojawił się około 9 tys. lat temu, w okresie borealnym. W związku z ocieplaniem i oziębianiem klimatu rola dębu wzrastała bądź malała. Obecnie występują dwa gatunki tej rośliny – szypułkowy i bezszypułkowy. Dziś Puszcza Białowieska to jedno z największych zgromadzeń tego gatunku w naszym kraju. Wiele okazów przetrwało, mimo że w okresie 1916–1939 prowadzona była intensywna gospodarka leśna. Szacuje się, że wycięto wtedy ok. 200 tys. dorodnych dębów, których miąższość szacuje się na 5 mln m3. Największe stanowisko dębu bezszypułkowego znajduje się w białoruskiej części puszczy, na południe od Białowieży. W polskiej części puszczy większe skupienie znajduje się w nadleśnictwie Hajnówka, którego większa część chroniona jest w rezerwacie Lipiny. Dziś największym dębem w Puszczy Białowieskiej jest dąb Maciek, do którego należy rekord obwodu pnia na wys. 130 cm od postawy –   741 cm (2009 r.) i rekord wysokości – 40,8 m. Został on nazwany w latach 80. przez jednego z pracowników Białowieskiego Parku Narodowego na cześć jego syna. Dąb ten nie jest jednak najstarszym drzewem w puszczy. Najprawdopodobniej jego wiek wynosi około 450 lat. Grubszy od Maćka jest martwy dąb Beczka (760 cm), który jest jednak znacznie mniejszy.

Grab pospolity

„Rośnie tu w dużo większej liczbie i prawie zawsze w bliskości dębów. Drzewo to należy do tego kraju, tak jak buk do Niemiec, i odróżnia się od okazów rosnących w Europie południowej swoją urodą i wysokością” – tak opisuje grab w swoim dziele „Nota opisowa o Puszczy Cesarskiej w Białowieży, na Litwie” leśnik i przyrodnik Juliusz von Brincken. Najsłynniejszy grab Puszczy Białowieskiej rośnie w uroczysku Nieznanowo, a jego pień ma kształt przypominający butelkę. Natomiast najwyższy grab Puszczy Białowieskiej ma 34,2 m (wysokość 10-piętrowego wieżowca) i rośnie w rezerwacie ścisłym BPN. Tam też rośnie białowieski przedstawiciel tego gatunku o największym obwodzie pnia – 415 cm. Grab jest gatunkiem dość pospolitym w polskich lasach i cenionym za doskonałe właściwości kaloryczne drewna. Inaczej mówiąc, to najlepsze drewno do pieca i kominka. Dawniej ze względu na twardość robiono z niego m.in. koła młyńskie, a z gałęzi – klatki dla ptaków. Ma także zastosowanie do wyrobu niektórych instrumentów muzycznych, np. trzonków młoteczków fortepianowych, pałeczek perkusyjnych, a także do produkcji korpusów strugów stolarskich, pobijaków.

Jesion wyniosły

Jeden z puszczańskich jesionów to najwyższe liściaste drzewo w Polsce. Obwód pnia drzewa na wysokości 130 cm od postawy wynosi 408 cm, a wysokość drzewa – 44,8 m. Swój status najwyższego drzewo osiągnęło w 2007 r., kiedy to czubek straciła topola rosnąca na warszawskich Bielanach. Mimo że najwyższy, to jednak jesion puszczański nie jest najgrubszy. Tutaj prym wiedzie drzewo z Kalinkowa, wsi położonej na Płaskowyżu Tarnogrodzkim. Ma ono ponad 7,5 m obwodu. To właśnie na południu trzeba by szukać rekordzistów, tam powszechnie sadzono jesiony, gdyż uważano, że chronią one przed wiatrami, w tym oczywiście halnym. Dawniej jesion był wykorzystywany jako doskonały materiał do sporządzania lanc, broni rycerskiej. Dość powiedzieć, że kiedy wikingowie dopłynęli do Anglii, nazwano ich tam ashmen – od drewna jesionu, z którego wykonywali łuki i drzewca włóczni. Obecnie z jesionu wyrabia się cenne meble, parkiety i sprzęt sportowy, np. narty. Zimą na gałązkach możemy zobaczyć pokaźne czarne pąki. Pojawiają się one przed rozwojem liści. Jest to gatunek typowy dla lasów łęgowych i wąwozów, często także sadzony w parkach.

Niniejszy materiał został opublikowany dzięki dofinansowaniu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada wyłącznie Fundacja Niezależne Media.

Kup subskrypcję, aby mieć dostęp do wszystkich tekstów gpcodziennie.pl

Masz już subskrypcję? Zaloguj się

* Interesuje Cię pakiet wielu subskrypcji? Napisz do nas redakcja@gpcodziennie.pl

W tym numerze