Koniec marzeń o „nieśmiertelnej Rzeszy” 

Można być pewnym, że umysł człowieka tak inteligentnego jak Otto von Bismarck nie był przygotowany na to, co wydarzyło się w Gietrzwałdzie. Miał swoją koncepcję, był z niej dumny. Był pewien, że nieskoordynowani, niefrasobliwi Polacy pozostają dalece w tyle za jego narodem, ambitnym, zdyscyplinowanym, działającym niczym dobrze naoliwiona maszyna. Polacy byli dla niego czymś na kształt uprzykrzonej muchy, która go nieustannie denerwowała, ale którą musiał znosić, bo była niebywale sprytna. Przez Europę przetaczała się właśnie fala rewolucji, które miały silnie antykatolicki charakter. Istotą nowego porządku, jaki miały przynieść, było odejście niezliczonych Europejczyków, zwłaszcza ludzi z warstw wyższych, od kultu Boga. Swoją potęgę Prusy zbudowały na