Teoretyk, który oddziaływał na praktyczną ekonomię

Dodano: 01/04/2022 - Numer 3151 - 01.04.2022
fot. NAC
fot. NAC

Biografie \ Profesor Tadeusz Brzeski – uczony i patriota do końca wierny ideałom

Wprawdzie kluczowe prace prof. Tadeusza Brzeskiego powstały w dwudziestoleciu międzywojennym, ale do dzisiaj są cytowane przez ekonomistów. Miały bowiem (i nadal mają) ogromny wpływ na postrzeganie „świata pieniędzy” oraz zmian zachodzących w gospodarce. Równocześnie życiorys jednego z najwybitniejszych uczonych pełen był dramatycznych wydarzeń. Młodość w Galicji pod zaborami, pierwsza wojna światowa, napaść Niemiec, deportacja przez władze sowieckie do Kazachstanu, dotarcie z armią generała Władysława Andersa na Bliski Wschód, aż w końcu emigracja do Wielkiej Brytanii, gdzie należał do elity polonijnej inteligencji. Niestety, nigdy nie wrócił do ojczyzny.

Chcąc uhonorować znamienite postacie, które w znaczący sposób przyczyniły się do rozwoju teorii ekonomii (nie tylko rodzimej, ale w skali globalnej), Narodowy Bank Polski postanowił wyemitować serię srebrnych monet o nominale 10 zł – wszystkie połączyło wspólne hasło „Wielcy Polscy Ekonomiści”.

„Ich myśl ekonomiczna jest znana nie tylko na gruncie polskim, ale także międzynarodowym. W tym gronie są bowiem nauczyciele akademiccy, doradcy i naukowcy znani w wielu prestiżowych zagranicznych uczelniach, instytucjach i organizacjach” – tłumaczył prezes NBP prof. Adam Glapiński.

Wśród nich pojawili się m.in. Leopold Caro, Adam Heydel, Adam Krzyżanowski, Władysław Grabski czy Ferdynand Zweig. Nie mogło zabraknąć również profesora Tadeusza Brzeskiego, który odegrał fundamentalną rolę tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i w całym dwudziestoleciu międzywojennym.

Na awersie okolicznościowej monety umieszczono cytat pochodzący z dzieła Brzeskiego „Polska jako jednostka gospodarcza”: „Nad dążeniami do wolności i równości musi zapanować poczucie solidarności wspólnego interesu”. Choć od napisania tych słów minęło wiele dekad, to niewątpliwie mogą być one przesłaniem również dla współczesnych.

fot.

Polak z Galicji

Dzieciństwo i młodzieńcze lata, a także czas początków kariery naukowej Tadeusz Brzeski spędził w rodzinnej Galicji, czyli na terenach historycznie należących do dawnej Rzeczypospolitej (m.in. południowa Małopolska oraz wschodnie Podkarpacie), ale od rozbiorów w XVIII w. do zakończenia I wojny światowej w 1918 r. znajdujących się pod austriackim zaborem. Pomimo to młody Tadeusz został wychowany w duchu patriotycznym, czuł się Polakiem i to później procentowało, gdy aktywnie – już jako ceniony ekonomista – działał dla dobra ojczyzny.

Urodził się 6 września 1884 r. w Dębicy – w rodzinie z prawniczymi tradycjami. Był synem Bronisława i Józefy z domu Nikorowicz. Maturę zdał w 1902 r. po ukończeniu szkoły średniej w Tarnowie, a wkrótce po egzaminie dojrzałości Brzeski rozpoczął swoją wieloletnią wędrówkę po świecie. W dosłownym sensie, bo kształcił się w różnych zakątkach ówczesnej Europy.

Studia rozpoczął od prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim, jak i Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. To na krakowskiej uczelni obronił w 1907 r. doktorat z prawa. Równocześnie jednak odkrywał nową pasję, która później zdominowała jego dorosłe życie, czyli ekonomię. Jej tajniki poznawał w niemieckich szkołach wyższych – w Berlinie i Monachium. Wtedy też uczestniczył w seminariach m.in. prof. Gustawa Schmollera, wybitnego ekonomisty, uważanego za jednego z głównych przedstawicieli szkoły historycznej w ekonomii.

Po zakończeniu nauki wyjechał z Niemiec i wrócił do Lwowa, gdzie w latach 1909–1916 pracował w Departamencie Rolniczym Wydziału Krajowego.

„W okresie tym opublikował pierwsze prace naukowe. Habilitację przeprowadził na uniwersytecie we Lwowie w 1916 r. na podstawie rozprawy »O granicach ekonomii społecznej: granice pojęciowe i pojęcia graniczne« (Kraków 1915 r.). Otrzymawszy tytuł docenta ekonomii politycznej, podjął pracę w Katedrze Ekonomii Politycznej Uniwersytetu Lwowskiego” – wspominała Cecylia Leszczyńska w publikacji „Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016” poświęconej profesorom Uniwersytetu Warszawskiego, do których należał także Tadeusz Brzeski.

Profesor, który został rektorem

Po zakończeniu I wojny światowej, a przede wszystkim po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, po ponad 120 latach minionych od trzeciego zaboru, gdy nasz kraj zniknął z mapy Europy, ówczesny docent Brzeski podjął decyzję o opuszczeniu rodzinnych stron. Przeniósł się do Wielkopolski, bo w Poznaniu powstawał nowy uniwersytet i do pracy naukowej oraz prowadzenia zajęć ze studentami zaproszono wielu akademików pracujących w Krakowie lub Lwowie.

W Poznaniu Brzeski spędził niespełna cztery lata, ale był to bardzo ważny okres w zawodowej karierze naukowca. Nie tylko bowiem zaczął wykładać, objął również sekcję ekonomiczno-polityczną na Wydziale Prawnym, ale w 1919 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym ekonomii społecznej i zaczął kierować katedrą zajmującą się tym zagadnieniem. Natomiast po dwóch latach otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Nieco wcześniej wszedł także do szacownego grona członków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Kolejnym etapem w karierze profesora Brzeskiego była praca naukowa na Uniwersytecie Warszawskim. Trafił tam w 1922 r., gdy otrzymał propozycję objęcia katedry II na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych. Warto zwrócić uwagę, że katedrą I kierował wówczas profesor Antoni Kostanecki, inny z wybitnych polskich ekonomistów tamtego okresu.

Nie ma wątpliwości, że prof. Brzeski miał ogromny wpływ na rozwój stołecznej uczelni. I do dziś jest ceniony za swój wkład.

„Został kierownikiem Katedry Ekonomii i wkrótce wydał swoje najcenniejsze prace dotyczące polityki pieniężnej i teorii ekonomicznych. W 1928 r. został członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i dziekanem Wydziału Prawa UW. Rok później wybrano go rektorem” – czytamy we wspomnieniu o prof. Brzeskim na stronie uniwersytetu.

Pracami warszawskiej uczelni Brzeski kierował w roku akademickim 1929/1930, a w latach 1930/1931 i 1933/1934 był prorektorem. W międzyczasie został członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, później przez kilka lat był wiceprezesem TNW, został także członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności. W 1937 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski za zasługi w dziedzinie naukowej.

W Warszawie ekonomista pracował do 1939 r.

Wywózka i emigracja

Po ataku Niemiec na Polskę i wybuchu II wojny światowej Brzeski opuścił Warszawę, przenosząc się do Lwowa. Niestety, miasto nie okazało się bezpiecznym schronieniem, bo 17 września 1939 r. ze wschodu na nasz kraj napadli również Sowieci. Okupanci bardzo szybko zaczęli represjonować Polaków, wśród nich znalazł się naukowiec wraz ze swoimi bliskimi. Kilka miesięcy później, w kwietniu 1940 r., został z tysiącami Polaków wywieziony – w ramach drugiej deportacji – na zsyłkę do Kazachstanu. Tam doszło do rodzinnej tragedii, bo zmarła matka profesora Brzeskiego.

On z bratem odzyskali wolność rok później, gdy po zawarciu układu podpisanego przez premiera na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego oraz radzieckiego ambasadora w Londynie Iwana Majskiego (przywracającego stosunki dyplomatyczne pomiędzy oboma krajami) ogłoszono m.in. amnestię dla Polaków, zarówno więźniów gułagów, jak i zesłańców.

Wtedy naukowiec przyłączył się do żołnierzy generała Władysława Andersa i razem z nimi zdołał opuścić Związek Sowiecki, dotarł na Bliski Wschód, a bezpieczny azyl ostatecznie znalazł w stolicy Wielkiej Brytanii. W Londynie natychmiast zaczął aktywnie działać w środowisku polonijnym.

Pełnił różne funkcje w instytucjach powiązanych z polskim rządem na obczyźnie, został m.in. sekretarzem generalnym Ministerstwa Prac Kongresowych czy prezesem Głównej Komisji Skarbu Narodowego. Oczywiście kontynuował również działalność naukową, założył chociażby Polskie Towarzystwo Naukowe, wykładał ekonomię na uniwersytecie w Oksfordzie, gdzie prowadził zajęcia dla studiujących Polaków, został nawet dziekanem (w latach 1944–1947) polskiego Wydziału Prawa.

Po zakończeniu II wojny światowej Brzeski nie wrócił do kraju, pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii i nadal mocno angażował się w życie Polonii. Dzięki staraniom podjętym m.in. właśnie przez prof. Brzeskiego stworzony został Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO). Jego formalne powołanie zajęło kilka lat, ale ostatecznie w 1952 r., na podstawie dekretu prezydenta RP na uchodźstwie, PUNO uzyskał prawa państwowych szkół akademickich. Brzeski został jego pierwszym rektorem i pełnił ten urząd aż do swojej śmierci.

„Przedstawiał typ humanisty o wysokich wartościach moralnych. Umiejąc dostosować się do skromnych warunków, które znosił po spartańsku, wyrozumiały dla innych, pracował z poświęceniem dla swych umiłowanych idei: nauki jako treści swego życia i dobra tej nauki, jako źródła wartości duchowych społeczeństwa. Zaskarbił sobie szacunek tych wszystkich, którzy kiedykolwiek z nim współpracowali, oraz szeregu pokoleń młodzieży, którą kształcił. Pozostawił po sobie pamięć zasłużonego uczonego, człowieka o wielkich zaletach ducha, wielkiego patrioty, niestrudzonego bojownika o wolność nauki polskiej, do ostatniej chwili swego życia dochowującego wierności ideałom, które umiłował” – podkreślono w publikacji przedstawiającej prezesów Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

Profesor Tadeusz Brzeski zmarł 27 marca 1957 r. w Londynie. Naukowiec miał 73 lata.

Naukowiec bez politycznych ambicji

Czym konkretnie zajmował się prof. Tadeusz Brzeski w swojej wieloletniej pracy naukowej? Jakimi zagadnieniami? Osoby znające jego dorobek zgodnie potwierdzają, że przede wszystkim teoretyczną stroną ekonomii. Był bowiem typem myśliciela nawiązującym do dziedzictwa historii myśli ekonomicznej. Skupiał się na metodzie badań zjawisk i mechanizmów ludzkiego działania, a w swoich dziełach poddawał analizie szereg zagadnień związanych z kwestiami społecznymi.

W zasadzie nie zajmował się aspektami praktycznymi ekonomii i rzadko, zgoła wcale, zabierał głos odnośnie do spraw bieżących. Odróżniało go to od większości ówczesnych polskich ekonomistów, którzy – czy to Adam Krzyżanowski i Adam Heydel z jednej, bądź Stanisław Głąbiński, Władysław Grabski lub Roman Rybarski z drugiej strony – angażowali się bardzo chętnie w bieżące spory polityczne, nauki ekonomiczne traktując jako element szeroko pojętej praktycznej wiedzy społecznej.

Przyznaje to także we wspomnianej już publikacji Cecylia Leszczyńska, która stwierdza, iż Brzeski „był ekonomistą teoretykiem, jego prace dotyczyły zasadniczo trzech dziedzin: teorii ekonomii, historii ekonomii i zagadnień monetarnych. Raczej rzadko zabierał głos w dyskusjach na bieżące tematy gospodarcze”.

Właściwie robił to jedynie na początku kariery, co było konsekwencją tego, że wówczas równocześnie pracował jako urzędnik we Lwowie. Wtedy opublikował teksty poświęcone m.in. parcelacji majątków ziemskich, aktywizowaniu ludności wiejskiej poza rolnictwem czy reformie rolnej.

„Na początku lat 20. wydał też popularną pracę »Polska jako jednostka gospodarcza« (Lwów 1922 r.), w której przedstawił stan polskiej gospodarki, jej zasoby, ustrój rolny, układ komunikacyjny i poziom uprzemysłowienia. Zwrócił uwagę na niedojrzałość polskiego społeczeństwa do przyjęcia czysto wolnorynkowych reguł gry, a także jego niechęć do silniejszej ingerencji rządu w gospodarkę, mającą swoje korzenie w okresie zaborów. Jego zdaniem aktywność państwa powinna dotyczyć przede wszystkim regulacji najważniejszych kwestii, takich jak reforma rolna i obrót ziemią czy ubezpieczenia społeczne. Nie był skrajnym liberałem, uważał, że rozstrzygnięcia kwestii »państwo czy rynek« powinny zależeć od konkretnego przypadku, niewłaściwy był bowiem zarówno nierozumny etatyzm, jak i »lekkomyślna« wolność. Stwierdzał też, że władza publiczna powinna mieć możliwość wpływu na sprawy społeczno-gospodarcze, jeśli nie pozostawały one przedmiotem działalności prywatnych przedsiębiorców” – wspominała Leszczyńska.

W swoim życiu Brzeski mieszkał, kształcił się i pracował w różnych regionach Polski oraz Europy, także w sensie kulturowym, społecznym, gospodarczym. Dzięki temu uchronił się przed myśleniem stereotypami. Brzeskiego trudno przypisać jednoznacznie do konkretnej szkoły myślenia. Poglądy autora „Teorii gospodarowania” bliskie są w niektórych aspektach szkole austriackiej, dostrzeżemy jednak także nawiązania do tradycyjnego nurtu szkoły klasycznej, jak również elementy myślenia bliskie szkole historycznej.

Psychologia w gospodarce

W swoich pracach prof. Brzeski koncentrował się na kilku zagadnieniach, m.in. kwestiach związanych z teorią gospodarowania, koncepcji gospodarstwa (uczony odróżniał oba pojęcia), roli państwa w życiu gospodarczym, ale bardzo wiele uwagi poświęcał także ekonomii traktowanej w ujęciu psychologicznym. W tym względzie często pozostawał w opozycji wobec innych współczesnych ekonomistów ignorujących czynnik psychologiczny. On jednak uważał go za bardzo istotny.

Brzeski zakładał, że teoria gospodarowania winna brać pod uwagę motywy postępowania jednostek i społeczności, co opisał w jednej ze swoich kluczowych prac, zatytułowanej „Psychologiczna teoria gospodarcza w zarysie” (Poznań 1921 r.). Mniemał, że życie gospodarcze jest splotem faktów przyrodniczych i psychologicznych (tzw. fakty psychologii gospodarczej) i na tej podstawie uzasadniał konieczność psychologicznej interpretacji zjawisk gospodarczych.

Teoria gospodarowania prezentowana przez Brzeskiego wykorzystuje koncepcję typów idealnych niemieckiego myśliciela Maxa Webera oraz czerpie z jego teorii racjonalności, ale równocześnie polski uczony kładł nacisk na analizę psychologiczną, stąd też odrzucenie wzorca homo oeconomicus jako istoty kierującej się motywacją racjonalną. Brzeski stwierdzał, że badanie teoretyczno-ekonomiczne traci rację bytu wszędzie tam, gdzie interpretacja za pomocą motywów racjonalności zawodzi. Stwarza to pole dla zjawiska psychiki gospodarczej, której przejawy są niewytłumaczalne z punktu widzenia racjonalistycznej postawy i motywacji. Polski uczony próbował stworzyć uniwersalną teorię gospodarowania.

W publikacji „Tadeusza Brzeskiego teoria ekonomii” Wacław Stankiewicz, historyk myśli ekonomicznej, tłumaczy: „Brzeski uznał, że cel życia gospodarczego w każdej epoce był określony przez otoczenie przyrodnicze i społeczne i zawsze obejmował dążenie do możliwie najlepszego użycia środków materialnych do zaspokojenia potrzeb. Cała morfologia gospodarcza jest tylko środkiem do osiągnięcia tego celu. Na tej podstawie Brzeski oparł swój końcowy sąd na temat badania procesu społeczno-gospodarczego. Stwierdził, że rozwój ten nie daje się przewidzieć, ponieważ nie ma w nim jednorodności przyczynowej, a tylko jednorodność celowa”.

Dlatego głównym zadaniem teorii gospodarczej Brzeskiego jest zgłębienie psychologicznej strony życia gospodarczego i analiza konkretnych tworów psychiczno-społecznych. Wskazywał, iż przy podejmowaniu decyzji ekonomicznych kluczowy jest motyw egoizmu, warunkujący zachowania jednostki, bo głęboko osadzony w ludzkiej psychice – a to prowadziło do konkluzji, że zjawiska ekonomiczne mają charakter psychologiczny.

W późniejszym okresie Brzeski jednak odszedł od badania człowieka wyizolowanego na rzecz studiowania zachowań gospodarczych całego społeczeństwa.

Gospodarstwo i gospodarowanie

W potocznym rozumieniu „gospodarowanie” i „gospodarstwo” można uznać wręcz za synonimy, ale jak już wspomnieliśmy, prof. Brzeski wyraźnie rozgraniczał znaczenie obu pojęć. W koncepcji „Psychologicznej teorii gospodarczej w zarysie” zwracał uwagę, że pierwsze z nich oznacza zachodzące procesy gospodarcze, a drugie – obejmuje zasoby materialne.

Zasady gospodarowania podzielił na poznawcze i praktyczne. W opinii naukowca poznanie życia gospodarczego rozpoczyna się, gdy człowiek uświadomi sobie przyczyny swojego powodzenia materialnego. Brzeski rozważał fakty psychiki społecznej oraz analizował historię myśli ekonomicznej, doszukując się w niej czynników psychologicznych. Doszedł do wniosku, że bez psychologii teoria gospodarcza nie może się obejść, jeśli chce dojść do pewnych ogólniejszych prawidłowości.

Dlatego kładł nacisk na relację powstającą między podmiotem gospodarującym a przedmiotem i relacjami zachodzącymi między nimi. Jego zdaniem, jak podkreślał W. Stankiewicz: „najczęstszy motyw działania gospodarczego można przyjąć motyw gospodarności, ograniczony przeciętnym poziomem i normą społecznego – egoizmu i materializmu”.

Brzeski akceptował podział motywów psychicznych na trzy grupy:

  • materialne – niematerialne,
  • egoistyczne – nieegoistyczne,
  • gospodarcze – niegospodarcze.

Równocześnie uważał, iż struktura psychologicznej teorii gospodarczej zasadza się na trzech kategoriach faktów polityki społecznej:

  1. wartości gospodarczych jako pewnych normach;
  2. miar gospodarczych stanowiących zasady rachunku gospodarczego;
  3. form gospodarczych wynikających z praktyki i w związku z niniejszym stanowiących wzorzec do naśladowania.

Wartości gospodarcze ujmowane są w charakterze wartości etycznych, ponieważ stanowią przykład zdarzeń kulturowych. Wynikają z działań celowych, a jako normy gospodarcze stanowią część norm nie tylko życia indywidualnego, ale i zbiorowego.

Helena Przybyła z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach w publikacji „Teoria wartości i teoria podziału w polskiej ekonomii marginalistycznej” podkreśliła, że wartości gospodarcze Brzeski dzielił na konkretne (chwilowe i praktyczne) oraz normatywne (reguły, kryteria), uwzględniając dwa motywy: pozytywny (użyteczność) i negatywny (praca, koszt). Jako zjawiska kulturowe wartości gospodarcze należały do grupy wartości etycznych i tworzyły część norm życia indywidualnego oraz społecznego.

Należy pamiętać, że to były rektor Uniwersytetu Warszawskiego wprowadził pojęcie miar gospodarczych jako umownych reguł postępowania. Wyróżnił pięć kategorii, jako podstawowe wskazując miary jednostek dóbr. Drugą, kolejną miarę stanowi pieniądz, który wprowadza do skali ocen ścisły porządek jako środek stanowiący miarę wartości, co pozwala na racjonalizację i ujednolicenie działań gospodarczych. Trzecia w kolejności – miara pracy – oznacza wysiłek mięśni, umysłu czy woli, czwarta miara to miara produktywności, a piąta – miara wartości trwałych dóbr produkcyjnych.

Trzeci komponent struktury psychologicznej teorii gospodarowania stanowią formy gospodarcze, stanowiące pewne typy idealne, wśród których Brzeski wyróżnił: gospodarstwo izolowane, gospodarstwo wymienne, gospodarkę opartą na systemie kredytu i najmu, a także gospodarkę zasadzającą się na działaniach wspólnych i działaniach zależnych.

Także Leszczyńska zwraca uwagę, że prof. Brzeski „eksponował znaczenie psychologicznych aspektów (faktów psychologii gospodarczej) określających ekonomiczne zachowania jednostki w procesie produkcji, wymiany czy nawet kredytowania (motywacja psychiczna kredytu)”.

„Gospodarstwa dzielił na izolowane i wymienne, czyli utrzymujące kontakt z rynkiem. Przedstawił koncepcję państwa gospodarczego, w której, jako narzędzi analizy ekonomicznej, użył konstrukcji »typów idealnych« jednostki i społeczeństwa” – wyjaśnia autorka biogramu byłego rektora UW, podkreślając, że Brzeski uważany jest za przedstawiciela tzw. typologizmu historycznego. „Zwolennicy tego nurtu negowali istnienie ogólnych praw ekonomicznych i dowodzili, że teoria ekonomii jest dziedziną pomocniczą w stosunku do badań historii życia gospodarczego. (…) Brzeski rozwinął i uściślił koncepcję »idealnego typu« jako pewnego uproszczonego modelu rzeczywistości stanowiącego punkt odniesienia dla analiz ekonomicznych. Konstrukcję »typu idealnego« budował na założeniu, że jednostka postępuje racjonalnie przy pomocy pojęć opartych wyłącznie na motywach czysto gospodarczych, równowadze gospodarczej i prawidłowościach psychologicznych”.

fot.

„Idealne państwo gospodarcze”

Sporo uwagi w swojej pracy naukowej prof. Brzeski poświęcił koncepcji państwa, stworzył wręcz konstrukcję „idealnego państwa gospodarczego”.

„(…) Organami do realizowania programu naszej polityki gospodarczo-społecznej winno być zarówno państwo, jak społeczeństwo, tylko w ten sposób bowiem uniknąć można niebezpieczeństwa zarówno nierozumnego etatyzmu, jak i lekkomyślnej wolności ” – pisał w książce „Polska jako jednostka gospodarcza”.

Dla wielu badaczy dorobku Brzeskiego to właśnie ta koncepcja stanowi jego największy wkład do teorii ekonomii.

Zgodnie z poglądem Brzeskiego koncepcja państwa gospodarczego stanowi warunek niezbędny, by zrozumieć całość zagadnienia związanego z życiem ekonomicznym zarówno z punktu widzenia jednostki, jak i zbiorowości: „Państwo gospodarcze wydaje się nam typem idealnym możliwym do skonstruowania, ponieważ opartym na zjawiskach o niewątpliwej realności, a równocześnie koniecznym do sformułowania, jeżeli mamy ująć rzeczywistość gospodarczą nie tylko od strony działań jednostkowych, lecz również od strony działań, których podmiotem jest całość”.

We wzorcowym ujęciu, gdyby państwo pełniło swoją rolę organizatorsko-kontrolną, mielibyśmy do czynienia z typem „państwa gospodarczego”, czyli według koncepcji Brzeskiego – idealizacją współczesnej rzeczywistości, w której administracja bierze aktywny udział w sprawach gospodarczych. Wedle tej idei aktywny udział przekładałby się na: bezpośrednie wykonywanie czynności gospodarczych, oddziaływanie za pomocą przepisów, zarządzeń, nakazów i zakazów na czynności gospodarcze prowadzone przez jednostki.

Prof. Brzeski rzadko odnosił się do bieżących zagadnień gospodarczych, ale nie stronił od analiz historycznych. Wskazywał chociażby przyczyny upadku I Rzeczypospolitej. Upatrywał ich w krótkowzrocznej i egoistycznej polityce ówczesnych elit. Zdaniem Brzeskiego Polska do kresu średniowiecza rozwijała się prawidłowo. Dopiero później, w czasach nowożytnych, gdy stała się krajem eksportu rolniczego, przy równoczesnym obumieraniu miast i przemysłu, przypieczętowała w dłuższej perspektywie swój ponury los uwieńczony tragedią rozbiorów. Przyczynę stanowiła postawa polskiej szlachty, która za dochody czerpane z eksportu kupowała artykuły zagraniczne, podkopując tym samym fundament przemysłu krajowego.

Zadanie ekonomii?

W podsumowaniu dorobku naukowego prof. Brzeskiego Cecylia Leszczyńska podkreślała, iż naukowiec uważany jest za zwolennika historyzmu w ekonomii, jego poglądy naukowe kształtowały się pod wpływem młodszej szkoły historycznej. Początkowo był zwolennikiem koncepcji psychologicznej, w latach 30. próbował zaś scalić aspekty psychologiczne, socjologiczne i prakseologiczne, występujące w procesach gospodarowania, by nadać im ponadhistoryczny, uniwersalny charakter.

„Podkreślał znaczenie zagadnień społecznych zarówno w analizie problemów teorii ekonomii, jak i analizach polityczno-ekonomicznych, wskazywał na integralność zjawisk społecznych i niemożność rozpatrywania różnych motywów kierujących działaniami gospodarczymi jednostek w izolacji. Główne wątki jego badań dotyczyły teorii gospodarstwa i gospodarowania. Wartości społeczne uważał za praktyczne objawy indywidualnego życia psychicznego, z tego też względu za konieczne uznawał stosowanie indywidualizmu poznawczego. Stał na stanowisku, że celem ekonomii nie powinno być szukanie praw ekonomicznych, ale definiowanie pojęć ekonomicznych i ustalanie współzależności między nimi. Za podstawowe zaś zadanie ekonomii uważał historyczne badanie życia gospodarczego w jego rozwoju i określonych stanach społecznych – rola teorii ekonomii miała być wobec tego głównego zadania pomocnicza” – czytamy w publikacji „Monumenta Universitatis Varsoviensis 1816–2016”.

KLIKNIJ I WYPEŁNIJ ANKIETĘ NR 5

Artykuł jest dostępny na www.gpcodziennie.pl/wybitni-polscy-ekonomisci

     

SUBSKRYBUJ aby mieć dostęp do wszystkich tekstów gpcodziennie.pl

Masz już subskrypcję? Zaloguj się

* Masz pytania odnośnie subskrypcji? Napisz do nas prenumerata@gpcodziennie.pl

W tym numerze