Jak finansować nasze małe ojczyzny?

Co dla polskich samorządów oznacza nowa perspektywa budżetowa Unii Europejskiej? Czy jest szansa na utrzymanie obecnej intensywności inwestycyjnej? Jaką rolę w finansowaniu potrzeb JST ma do spełnienia Bank Gospodarstwa Krajowego? To pytania, na które odpowiadali uczestnicy Konferencji BGK dla JST. 
Czternasta już Konferencja Banku Gospodarstwa Krajowego dla Jednostek Samorządu Terytorialnego (BGK dla JST), objęta w tym roku patronatem honorowym prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy, jest cyklicznym wydarzeniem, w którym biorą udział przedstawiciele samorządu terytorialnego wszystkich szczebli z całej Polski. W tym roku do Warszawy przyjechało kilkuset samorządowców, w tym przedstawiciele władz samorządowych oraz pracownicy odpowiedzialni za finanse w JST. Po raz pierwszy wśród uczestników tak licznie pojawili się reprezentanci spółek komunalnych. Nie zabrakło również przedstawicieli instytucji rządowych, oferujących wsparcie w realizacji inwestycji. Dla uczestników przygotowano dwa dni spotkań, debat i prezentacji, a także warsztatów tematycznych.
 Celem konferencji było stworzenie miejsca do dyskusji nad kierunkami rozwoju samorządów, ich rolą w rządowej strategii rozwoju oraz finansowaniem inwestycji. Temat przewodni tegorocznego wydarzenia –  „Finansowanie rozwoju samorządów – potrzeby i możliwości” – oparto na przesłankach płynących z raportu przygotowanego przez głównego ekonomistę BGK Mateusza Walewskiego. Analiza obrazuje potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego i możliwości ich sfinansowania.
BGK partnerem samorządów
od 95 lat
Spotkanie zainaugurowało wystąpienie prezes BGK  Beaty Daszyńskiej-Muzyczki. – Samorządy to krwiobieg naszej ojczyzny. Bez nich nie byłoby zrównoważonego rozwoju Polski. Jeżeli patrzymy na samorządy tylko jako na urzędy, w których zasiadają urzędnicy, to nie jest to właściwy kierunek, który powinniśmy przyjąć. Samorząd to przedsiębiorca – mówiła prezes BGK. Podkreślała, że na samorządowcach spoczywa bardzo duża odpowiedzialność, bo o swoim mieście, powiecie czy gminie muszą myśleć w dłuższej perspektywie niż czteroletnia kadencja. – Aby efektywnie się rozwijać, trzeba zapewnić przychody i odpowiednio zaplanować wydatki – wskazywała. Zarządzanie jednostką samorządową porównała do funkcjonowania domu i rodziny. – Dla najmłodszych trzeba zapewnić przedszkola i edukację podstawową, poza tym trzeba zorganizować transport lokalny, zapewnić bezpieczeństwo czy ochronę zdrowia – mówiła. Dodała, że na te wszystkie zobowiązania potrzebne jest stabilne finansowanie.
Tymczasem przed samorządami stoją nowe wyzwania, bo, jak wskazywała Daszyńska-Muzyczka, w nowej perspektywie unijnej pieniędzy może być mniej niż w obecnej. – Trzeba będzie poszukać nowych rozwiązań, takich jak choćby instrumenty zwrotne – powiedziała. Przypomniała, że w tym roku przypada 95. rocznica powstania Banku Gospodarstwa Krajowego, powołanego w rodzącej się na nowo Polsce i mającego za zadanie wspierać samorządy i przedsiębiorstwa w strategicznych dla przyszłości kraju obszarach. – Temu zadaniu bank pozostaje wierny do dzisiaj – zapewniła prezes BGK.
W odczytanym przez wojewodę mazowieckiego Zdzisława Sipierę liście skierowanym do organizatorów i uczestników wydarzenia premier Mateusz Morawiecki docenił wkład i zaangażowanie samorządowców w budowę silnego i zasobnego państwa. „Polska zmienia się każdego dnia. Kluczowe dla mnie i rządu jest to, by ta zmiana była dostrzegalna nie tylko w statystykach, ale w poziomie życia Polaków. Nie tylko w wielkich metropoliach, ale i w Polsce lokalnej – na poziomie małych ojczyzn, które państwo reprezentujecie. Cieszę się, że dzisiaj na XIV Ogólnopolskiej Konferencji Banku Gospodarstwa Krajowego dla Jednostek Samorządu Terytorialnego pochylicie się państwo właśnie nad tym zagadnieniem. Bank Gospodarstwa Krajowego nie tylko odgrywa kluczową rolę we wspieraniu przedsiębiorczości, ale jest też istotnym partnerem samorządów w poszukiwaniu finansowania ich potrzeb inwestycyjnych. Spotkanie jest kolejną okazją do nawiązywania współpracy na rzecz rozwoju zarówno samorządów, jak i całej gospodarki”– napisał szef rządu. Z tymi słowami zgodził się Sipiera, mówiąc, że w inwestycjach samorządowych najważniejsze jest tworzenie dobrych warunków życia dla mieszkańców. – Bez zaangażowania samorządu nie byłoby takiej Polski jak dzisiaj – dynamicznie się rozwijającej – wskazał wojewoda.
Spada udział europejski w finansowaniu inwestycji
Prezydent Lublina Krzysztof Żuk przypomniał, że od chwili wejścia Polski do Unii Europejskiej JST zrealizowały inwestycje za ok. 500 mld zł. – Z tego ok. 55 proc. stanowiły środki europejskie
– powiedział. Wskazał, że zadaniem na obecną chwilę dla samorządów jest dokończenie z pomocą BGK realizacji zamierzeń z obecnej perspektywy finansowej.
 – Samorządy wraz z BGK muszą wspólnie zastanowić się, jakie scenariusze przyjąć na najbliższe lata, by dokończyć obecne strategie inwestycyjne w tym okresie programowania i przygotować się do nowego okresu, w którym będzie znacznie mniejsze finansowanie ze środków europejskich i będą one inaczej alokowane. One mają być kierowane na infrastrukturę społeczną, a my ciągle jeszcze realizujemy infrastrukturę techniczną – mówił prezydent Lublina, pełniący także funkcję współprzewodniczącego Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu. – Nie mamy już tej kondycji finansowej, którą mieliśmy na początku tej drogi. Jesteśmy wyczerpani, by nie powiedzieć, że z krótkim oddechem – mówił Żuk. Dodał, że wiele planów trzeba będzie zweryfikować. – Będziemy zmuszeni prawdopodobnie do pewnej wstrzemięźliwości w realizowaniu dużych inwestycji. Trzeba też będzie znaleźć takie możliwości finansowania tych projektów, które wyjdą naprzeciw sytuacji malejących środków europejskich. Już dziś udział europejski w finansowaniu wielu projektów spada poniżej 40 proc.
– wskazał prezydent Lublina.
Samorządy już dziś powinny szukać alternatywnych źródeł finansowania
Interesujące wnioski z analizy dotyczącej możliwości utrzymania aktywności inwestycyjnej jednostek samorządu terytorialnego w perspektywie do roku 2030 przedstawił główny ekonomista Banku Gospodarstwa Krajowego Mateusz Walewski. Opracowanie, którego Walewski jest autorem, bada, jak w zależności od zmian napływu środków unijnych zachowuje się wskaźnik z art. 243 ustawy o finansach publicznych, wyznaczający maksymalny poziom zadłużenia jednostek publicznych.
Okazuje się, że w przypadku utrzymania w kolejnych latach relatywnie dobrej sytuacji makroekonomicznej i finansowej, powiaty i gminy będą w stanie utrzymać dotychczasowy poziom wzrostu nakładów inwestycyjnych nawet w przypadku istotnej redukcji tempa napływu środków unijnych.
Inaczej sytuacja wygląda, jeśli chodzi o miasta na prawach powiatu i województwa. W przypadku znacznej redukcji napływu środków europejskich jednostki te będą musiały poszukiwać alternatywnych źródeł finansowania. Dopiero to pozwoli im utrzymać tempo inwestycji.
Jak wskazuje Walewski, ewentualne osłabienie tempa wzrostu gospodarczego może w każdym przypadku utrudnić lub wręcz uniemożliwić utrzymanie dotychczasowego tempa wzrostu nakładów inwestycyjnych w samorządach. Jego zdaniem już dziś JST powinny poszukiwać alternatywnych źródeł finansowania.
Główny ekonomista BGK zastrzegł jednak, że jego raport nie jest prognozą i nie wskazuje gotowego scenariusza dla któregokolwiek z samorządów. – To tylko analiza, która pokazuje, jak może kształtować się finansowanie inwestycji w określonych przypadkach uwarunkowań zewnętrznych – zaznaczył.
Ogromne potrzeby inwestycyjne samorządów
Dr Jacek Sierak, specjalista w zakresie finansów samorządowych ze Szkoły Głównej Handlowej, ocenił, że w samorządach skala potrzeb jest ogromna i zróżnicowana, chociaż dotyczy w głównej mierze spraw podstawowych. Dodał, że ze względu na nieustanny rozwój JST potrzeby ciągle rosną. – Od lat mają podobny charakter, dotyczą przede wszystkim sieci wodociągowej i kanalizacji, które w wielu gminach wymagają gruntownej modernizacji. Potrzeba na nie 94 mld zł – mówił. Dodał, że drogi wojewódzkie mogą pochłonąć 50 mld zł, a gospodarka odpadami – 24 mld zł.
– Z moich wyliczeń wynika, że do 2027 r. na inwestycje samorządowe potrzebnych będzie 168 mld zł – zauważył.
Obecną sytuację finansową JST przedstawił Andrzej Porawski, dyrektor biura Związku Miast Polskich. W jego ocenie potrzeby inwestycyjne samorządów są większe niż te, które przedstawił naukowiec z SGH. Jego zdaniem niezależnie od scenariusza uwarunkowań zewnętrznych znalezienie finansowania będzie dla JST sporym wyzwaniem. – Według szacunków związku na drogi powiatowe i gminne potrzeba 100 mld zł, na transport publiczny 50 mld zł, na infrastrukturę społeczną 20 mld zł. To już jest 170 mld zł – sumował Porawski. – Dodał, że lista inwestycji na tym się nie kończy, wskazywał, że środki potrzebne są również na ochronę środowiska czy samodzielność energetyczną.
Dyrektor w ZMP podkreślił, że dodatkowo w JST w ostatnich latach znacząco wzrosły koszty bieżące realizacji zadań oraz w finansowaniu oświaty, co pochłonęło w ubiegłym roku kilkanaście miliardów złotych. – Do tego dojdą już wkrótce konsekwencje zmian w podatku PIT – podkreślał. Chociaż według strony rządowej nie będą one miały istotnego znaczenia, bo będą neutralizowane innymi dochodami, samorządy obawiają się jednak dużego spadku wpływów z tej daniny.
BGK gotowy na wyzwania samorządów
Wojciech Hann, członek zarządu BGK, stwierdził, że nie ma odwrotu od alternatywnych źródeł finansowania. Zapewnił, że bank jest na to przygotowany. Jego zdaniem nowatorskie i ambitne programy inwestycyjne samorządów mogą być realizowane za pomocą takich narzędzi jak obligacje przychodowe czy finansowanie kapitałowe. – Widzimy też coraz większe zainteresowanie partnerstwem publiczno-prywatnym. Dla samorządów nie ma odwrotu od tej metody finansowania – mówił. Wskazał jednak, że w przypadku PPP potrzeba trzech partnerów: publicznego, prywatnego, ale też instytucji finansowej.
Andrzej Kalata, starosta żywiecki, opowiedział o doświadczeniach przy budowie nowego szpitala powiatowego w Żywcu, realizowanego we współpracy z BGK. To pierwsze w kraju tak duże przedsięwzięcie w sektorze zdrowia realizowane w formule zintegrowanego partnerstwa publiczno-prywatnego. – Decydując się na budowę nowego szpitala w Żywcu, szukaliśmy różnych form finansowania, również inwestora. Po wejściu w życie PPP zdecydowaliśmy się skorzystać z tej formy współpracy. PPP zakłada, że partner prywatny ma obowiązek prowadzenia działalności medycznej w takim samym zakresie, jaki jest realizowany przez zakład opieki zdrowotnej. Jednocześnie umowa pozwala partnerowi prywatnemu na rozszerzenie zakresu usług – wyjaśnił Kalata.
 – Chcielibyśmy, żeby w kolejnych latach udało się finalizować jak najwięcej umów w zakresie partnerstwa publiczno-prywatnego – powiedział Waldemar Buda, wiceminister inwestycji i rozwoju.
Jednym z wyzwań jest mieszkalnictwo
Samorządy są strategicznym partnerem w realizacji działań określonych przez rząd w Narodowym Programie Mieszkaniowym. Podczas konferencji dla JST Dariusz Stachera, dyrektor zarządzający pionem programów mieszkaniowych w BGK, przedstawił bogatą ofertę banku. To m.in. Fundusz Dopłat, Fundusz Termomodernizacji i Remontów, wsparcie sektora Społecznego Budownictwa Czynszowego czy kredyty budowlane.
– Większość działań wspierających krajowe budownictwo mieszkaniowe oraz poprawę jakości starych budynków opiera się na bezpośrednim zaangażowaniu BGK. W ostatnim czasie udoskonaliliśmy praktycznie wszystkie programy mieszkaniowe, czyniąc je bardziej atrakcyjnymi dla inwestorów i samorządów – mówił Stachera.
Z kolei Aleksandra Kwiatkowska, dyrektor biura rozwoju instrumentów finansowych BGK, zaprezentowała pożyczkę banku na finansowanie inwestycji związanych z dostępnością w budynkach mieszkalnych i budynkach użyteczności publicznej. Ma być udzielana na bardzo atrakcyjnych warunkach, a inwestorzy, po spełnieniu określonych warunków, będą ją mogli łączyć z bezzwrotnymi dotacjami z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. – Pożyczka nie ogranicza się tylko do montażu wind, ale obejmie wiele inwestycji, które poprawiają dostępność dla osób o szczególnych potrzebach
– zaznaczyła Kwiatkowska.
BGK od lat wspiera jednostki samorządu terytorialnego, oferując kompleksowy zestaw nowoczesnych usług bankowych dopasowanych do ich specyficznych potrzeb. – Z naszym udziałem znaczny strumień pieniędzy z UE trafia do polskich regionów. Cieszymy się, że po raz kolejny spotkaliśmy się, by rozmawiać o potrzebach samorządów – podsumowała konferencję prezes Daszyńska-Muzyczka.
 Artykuł powstał we współpracy z BGK