Odrzucenie przez grupę rówieśniczą w szkole – przyczyny, skutki, profilaktyka.

     Człowiek jako istota społeczna funkcjonuje w grupie stanowiącej dla niego naturalny układ, w którym przejawiają się jego najistotniejsze cechy. To w nim realizuje się biologiczna egzystencja człowieka, a ponadto dokonuje się jego psychologiczna oraz duchowa samorealizacja. Grupa rówieśnicza jest mikrosystemem zestawiającym związki, role i aktywności, a jej członkowie to osoby niejako równe sobie, będące zazwyczaj w podobnym wieku, tej samej płci, mające podobne zainteresowania oraz zbliżony status socjoekonomiczny. Funkcjonowanie w grupie umożliwia jej członkom nabywanie nowych umiejętności, kształtuje postawy i zachowania, które wpływają na ich adaptację społeczną.

     Grupa rówieśnicza może mieć nie tylko pozytywny, ale i negatywny wpływ na swoich członków. Może tworzyć środowisko rozwijające młodego człowieka, zachęcające do nauki, wspierające w sytuacjach stresowych, w rozwiązywaniu problemów, z kolei środowisko negatywne może wiązać się z bullyingiem – zastraszaniem, a gnębienie innych może prowadzić do krzywdy zarówno psychicznej, jak i fizycznej.
    Odrzucenie to jedna z form okazywania braku akceptacji. To sytuacja, kiedy rówieśnicy z tej samej grupy okazują koledze czy koleżance, że nie chcą nawiązywać relacji. Z takim dzieckiem nikt nie chce siedzieć w jednej ławce, nie jest wybierane do gier zespołowych czy do wspólnej pracy, przerwy między lekcjami spędza samotnie, nie jest nigdzie zapraszane, a jeśli samo próbuje gdzieś dołączyć niejednokrotnie kończy się to niepowodzeniem i upokorzeniem. Odrzucenie rówieśnicze związane jest z kilkoma czynnikami: psychologicznymi, socjologicznymi i pedagogicznymi. To źródło stresu i bolesnych doświadczeń mogących skutkować poważnymi konsekwencjami w całym życiu szkolnym, a nierzadko również w dorosłym.  
     Wśród dzieci odrzucanych przez grupę wyróżnia się jednostki odrzucane - agresywne i odrzucane - wycofane. Uznano, że dzieci agresywne mogą zostać wykluczane w wyniku przejawiania zachowań destrukcyjnych i niskiej skłonności do współpracy. Dzieci wycofane same unikają zaangażowania we współżycie społeczne z innymi. Są bierne, cechuje je niepokój, samotność, lękliwość, a także brak gotowości do podejmowania działań wspólnie z innymi oraz skrajna niepewność w każdej interakcji społecznej.    
     W literaturze przedmiotu wyróżnia się szereg determinantów odrzucenia w grupie. Prócz powodów wymienionych powyżej, możliwe jest również odrzucenie z powodu różnic fizycznych, niepełnosprawności intelektualnej lub fizycznej, czy np. ADHD. Niektóre dzieci są odrzucane, ponieważ należą do mniejszości etnicznej czy religijnej. Do odrzucenia mogą również prowadzić problemy w nauce, a nawet inny styl ubierania się. 
     Pozytywne relacje z rówieśnikami mają ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju poznawczych, emocjonalnych i społecznych kompetencji osoby. Naukowcy zgodnie twierdzą, że odrzucenie rówieśnicze ma negatywny wpływ na umysłowy i społeczny rozwój jednostki.  
     Niektórzy autorzy zwracają uwagę, że konsekwencje odrzucenia rówieśniczego zależą od tego jaką wagę dziecko do tego przywiązuje, czy jest świadome swojego statusu, jak reaguje na sytuację. Silne są związki pomiędzy odrzuceniem a niepowodzeniami w nauce, porzucaniem szkoły i późniejszymi zachowaniami antyspołecznymi. Wyniki przeprowadzanych przez lata badań obejmujące dzieci akceptowane, przeciętnie akceptowane i odrzucone jednoznacznie wskazują, że to dzieci odrzucane stanowią grupę najwyższego ryzyka. W ich przypadku było dwukrotnie bardziej prawdopodobne niż u innych dzieci, że będą wagarować, powtarzać klasę lub zostaną wydalone ze szkoły. 

     Jak przeciwdziałać odrzuceniu dziecka przez grupę rówieśniczą?

     Należałoby skupić się na kompetencjach rodziców, rozumianych jako wrażliwość macierzyńska czy tacierzyńska, dostępność emocjonalna od pierwszych chwil życia dziecka oraz skuteczność w regulowaniu napięcia. Wpływ rodziców na dziecko odbywa się z jednej strony poprzez uwarunkowania genetyczne, a z drugiej – przez wybór środowiska życia dziecka i zajęć jakie są mu oferowane, a także poprzez bezpośrednie interakcje z dzieckiem, w tym stosowane metody wychowawcze i zachowania rodziców obserwowane przez dziecko. Niektóre badania wskazują, że trudności w utrzymaniu dyscypliny, stosowanie przymusu czy brak spójności w reagowaniu na zachowania dziecka mogą przyczynić się do późniejszych trudności adaptacyjnych.
     Ogromne znaczenie prócz wychowania w rodzinie ma szkoła, zadania pedagoga, nauczyciela, jego praca z dziećmi. Wynika z tego, że zapobieganie odrzucaniu dziecka przez rówieśników jak również pomaganie dzieciom już dotkniętym tym zjawiskiem wymaga współpracy pomiędzy rodzicami, dzieckiem i nauczycielem. 
     O profilaktyce zagrożenia jakim jest niedostosowanie społeczne, którego wczesnym symptomem jest odrzucanie dziecka przez grupę rówieśniczą, powinniśmy nauczyć się myśleć tak, jak w medycynie podchodzi się do różnych chorób. Jeżeli wiemy, że można chronić dziecko funkcjonujące w niesprzyjającym jego rozwojowi środowisku poprzez wspieranie rozwoju kompetencji wychowawczych u jego rodziców to należałoby skierować energię i środki w szeroko rozumianą profilaktykę społeczną. Zajęcia socjoterapeutyczne mogą być jedną z form pomocy dzieciom i ich rodzicom. Należałoby również przyłączać te dzieci do grup dobrze funkcjonujących rówieśników, a nie izolować, co niestety jest praktyką. Nie da się również podjąć pracy z dzieckiem w oderwaniu od jego środowiska rodzinnego, bo w skrajnych przypadkach może skutkować to wykluczeniem z tego środowiska i pozbawieniem więzi z najbliższymi. Warto więc tworzyć programy w ścisłej współpracy rodziców, dziecka i szkoły. Powinniśmy inwestować w prawidłowy rozwój dzieci, bo cena inwestycji, kiedy pojawią się problemy jest znacznie wyższa.      

Joanna Młodzik – magister pedagogiki resocjalizacyjnej, terapeuta środowiskowy i pracownik socjalny w Środkowopomorskim Centrum Zdrowia Psychicznego w Koszalinie.