Pandemia COVID-19. Jak Polska broni gospodarkę przed głębokim kryzysem?

Polska gospodarka relatywnie dobrze sobie radzi ze skutkami globalnego kryzysu wywołanego pandemią koronawirusa. To efekt prowadzonych na niespotykaną dotychczas skalę działań osłonowych w ramach polityki fiskalnej i pieniężnej. Rozprzestrzeniająca się na całym świecie pandemia COVID-19 odcisnęła swoje piętno na globalnej koniunkturze gospodarczej. Nie oszczędziła też dotychczas dynamicznie rozwijającej się polskiej gospodarki. Nagły spadek przychodów firm wskutek administracyjnego wstrzymania aktywności gospodarczej ze względów sanitarnych rodził wizję masowych upadłości i dużego wzrostu bezrobocia. Niepewność co do rozwoju sytuacji epidemiologicznej utrudniła firmom planowanie, spowolniła procesy inwestycyjne, za to zwiększyła problemy z utrzymaniem płynności finansowej i zatorami płatniczymi. Wiele firm nie dotrwałoby do końca kryzysu, gdyby nie otrzymało zewnętrznego wsparcia polegającego na uzupełnieniu luki płynnościowej związanej ze spadkiem przychodów. Realizowane w ramach różnych działań osłonowych wsparcie jak na razie jest skuteczne, o czym świadczą relatywnie dobre wyniki makroekonomiczne i przewidywania dotyczące polskiej gospodarki.

Według czerwcowych prognoz Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), światowe PKB spadnie w tym roku o 4,9 proc. Spadek PKB w gospodarkach rozwiniętych oszacowano na 8 proc., a gospodarka strefy euro może skurczyć się o 10,2 proc. Na tym tle Polska z prognozowanym spadkiem PKB na poziomie 4,6 proc. wypada relatywnie dobrze. Tym bardziej, że MFW prognozuje, iż w 2021 roku nastąpi odbicie i polska gospodarka wzrośnie o 4,2 proc. Również według lipcowej prognozy Komisji Europejskiej, w tym roku Polskę czeka recesja 4,6 proc., co będzie najniższym spadkiem w Unii Europejskiej. Recesja w Polsce jest o połowę mniejsza niż w pozostałych krajach Unii Europejskiej. - Polska dobrze zagospodarowała instrumenty finansowego wsparcia o wartości prawie 5 proc. PKB, a NBP podjął słuszne decyzje, obniżając stopy procentowe prawie do zera, jednocześnie dokonując zakupów aktywów skarbu państwa na rynku wtórnym, dając tym samym rządowi fiskalny instrument dla wsparcia gospodarki – skomentowała Kristalina Georgiewa, szefowa Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Według czerwcowych prognoz Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), światowe PKB spadnie w tym roku o 4,9 proc. Spadek PKB w gospodarkach rozwiniętych oszacowano na 8 proc., a gospodarka strefy euro może skurczyć się o 10,2 proc. Na tym tle Polska z prognozowanym spadkiem PKB na poziomie 4,6 proc. wypada relatywnie dobrze. Tym bardziej, że MFW prognozuje, iż w 2021 roku nastąpi odbicie i polska gospodarka wzrośnie o 4,2 proc. Również według lipcowej prognozy Komisji Europejskiej, w tym roku Polskę czeka recesja 4,6 proc., co będzie najniższym spadkiem w Unii Europejskiej. Recesja w Polsce jest o połowę mniejsza niż w pozostałych krajach Unii Europejskiej. - Polska dobrze zagospodarowała instrumenty finansowego wsparcia o wartości prawie 5 proc. PKB, a NBP podjął słuszne decyzje, obniżając stopy procentowe prawie do zera, jednocześnie dokonując zakupów aktywów skarbu państwa na rynku wtórnym, dając tym samym rządowi fiskalny instrument dla wsparcia gospodarki – skomentowała Kristalina Georgiewa, szefowa Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Tarcze chronią firmy i pracowników

Kryzys, jaki dotknął polską gospodarkę i rodzime firmy, byłby trudny do przezwyciężenia bez programów pomocowych, realizowanych przez rząd i jego agendy. W ramach rządowego wsparcia do polskich przedsiębiorców może trafić nawet 312 mld zł, z tego 212 mld zł z tarczy antykryzysowej a 100 mld zł z tarczy finansowej. Tarcza antykryzysowa, jak nazwano pakiet rozwiązań mających na celu ochronę państwa i obywateli przed kryzysem wywołanym pandemią i ustabilizowanie polskiej gospodarki, objął takie aspekty jak ochrona zdrowia, wzmocnienie systemu finansowego, finansowanie przedsiębiorców, inwestycje publiczne oraz ochronę miejsc pracy i zapewnienie bezpieczeństwa pracownikom. W obszernym pakiecie rozwiązań dla przedsiębiorców (uzupełnianych o nowe instrumenty w kolejnych odsłonach tarczy) znalazły się m. in. czasowe zwolnienia ze składek do ZUS, zwolnienia ze składek na ubezpieczenie zdrowotne, świadczenie postojowe, pożyczki dla mikroprzedsiębiorców, zasiłki dla rolników (i ich domowników) objętych kwarantanną, zabezpieczenie przed egzekucją środków finansowych, które służą powstrzymaniu COVID-19, korzystniejsze zasady rozliczania strat podatkowych i wiele innych. Wartość tego wsparcia szacuje się na 212 mld zł. Środki na sfinansowanie tych działań osłonowych pochodzą głównie z budżetu państwa.

Jednym z najczęściej wykorzystywanych narzędzi z tarczy antykryzysowej jest dofinansowanie wynagrodzeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Pracodawcy mogą skorzystać z tego instrumentu w przypadku tzw. przestoju ekonomicznego lub w sytuacji obniżenia wymiaru czasu pracy. Bardzo popularnym instrumentem wsparcia są też pożyczki dla mikroprzedsiębiorców w wysokości do 5 tys. zł. Przy ich pomocy możliwe jest pokrycie bieżących kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, np. podatków czy kosztów wynajmu lokalu. Pożyczka jest niskooprocentowana i może zostać umorzona, jeśli firma utrzyma działalność przez trzy miesiące. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wypłaca świadczenia postojowe dla osób samozatrudnionych i zleceniobiorców. Kolejnym realizowanym przez ZUS instrumentem wsparcia jest możliwość zwolnienia z obowiązku opłacania składek ubezpieczeniowych (za okres marzec - maj 2020 r.). W ramach tarczy antykryzysowej przedsiębiorcy mogą również ubiegać się o wsparcie z Europejskiego Funduszu Społecznego. Otrzymane środki można przeznaczyć m.in. na dofinansowanie części kosztów wynagrodzeń pracowników oraz części kosztów prowadzenia działalności gospodarczej dla osób niezatrudniających pracowników. Ostatnio Komisja Europejska zaakceptowała zmiany w Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój (POIR). Dzięki temu 4 mld zł ze środków POIR trafiło na wsparcie firm oraz naukowców w celu przeciwdziałania skutkom pandemii. Także zmiany upraszczające procedury inwestowania funduszy europejskich mają zapobiec skutkom związanego z pandemią zatrzymania gospodarki. – Środki, które w normalnych warunkach wspierały innowacyjność naszych firm, pomogły teraz utrzymywać płynność przedsiębiorców. Dotacje na kapitał obrotowy, pożyczki płynnościowe, gwarancje bankowe oferujemy na najatrakcyjniejszych warunkach w historii funduszy europejskich w Polsce – podkreśla Małgorzata Jarosińska-Jedynak, minister funduszy i polityki regionalnej.

Polski Fundusz Rozwoju wspiera duże, średnie i małe firmy

Polskim firmom w powrocie na ścieżkę wzrostu pomaga program Tarcza Finansowa PFR, realizowany przez Polski Fundusz Rozwoju (PFR). Wartość tego wsparcia to 100 mld zł, które mają być pozyskane ze sprzedaży obligacji emitowanych przez PFR. Dotychczas PFR sprzedał w kilku emisjach obligacje o wartości nominalnej 62 mld zł. Finansowanie dla mikrofirm i sektora MŚP polega na udzielaniu nieoprocentowanych subwencji finansowych, dostępnych w bankach komercyjnych i spółdzielczych, które przystąpiły do programu. Po spełnieniu określonych kryteriów (w tym utrzymanie działalności i utrzymanie zatrudnienia), po 12 miesiącach nawet do 75 proc. wartości subwencji może zostać umorzone. Z kolei finansowanie dużych przedsiębiorstw ma charakter indywidualny i obejmuje zarówno finansowanie dłużne, jak i zaangażowanie kapitałowe, realizowane bezpośrednio przez PFR. Jest to pierwszy w krajach Unii Europejskiej tak duży program udzielania pomocy publicznej dużym firmom ze wszystkich branż i z wykorzystaniem wielu dostępnych instrumentów finansowych. Aplikacje składane są do PFR poprzez systemy bankowości elektronicznej. Proces udzielania finansowania w ramach programu dla mikrofirm i sektora MŚP jest zautomatyzowany, a środki wypłacane są najczęściej w ciągu 24-48 godzin. Finansowanie dużych firm z uwagi na zdecydowanie wyższe kwoty oraz zasady pomocy publicznej obowiązujące w Unii Europejskiej ma inny charakter i jest oparte o indywidualną analizę sytuacji każdego potencjalnego beneficjenta programu oraz bardziej zaawansowany proces decyzyjny. Instrumenty finansowe w ramach Tarczy Finansowej PFR dla Dużych Firm obejmują m. in. preferencyjnie oprocentowane pożyczki płynnościowe o łącznej wartości 10 mld zł, których celem jest zabezpieczenie płynności przedsiębiorstw. Udzielane są na okres do 4 lat do wartości 1 mld zł. Poza tym firmy mogą skorzystać z pożyczek preferencyjnych o łącznej wartości 7,5 mld zł, będące rekompensatą strat z tytułu restrykcji sanitarnych związanych z COVID-19 z elementem wsparcia płynności. Udzielane są na okres do 4 lat do kwoty 750 mln zł, z możliwością umorzenia do 75 proc. Dostępne są też instrumenty kapitałowe, w tym obligacje zamienne i podwyższenie kapitału o łącznej wartości 7,5 mld zł, których zadaniem jest obniżenie zadłużenia do poziomów sprzed COVID-19 (rekapitalizacja). Udzielane do kwoty 1 mld zł w reżimie pomocy publicznej lub na zasadach rynkowych. Z finansowania mogą korzystać firmy, które dotknął spadek przychodów w związku z COVID-19 o co najmniej 25 proc. w dowolnym miesiącu kalendarzowym po 1 lutego br. w porównaniu do poprzedniego miesiąca lub analogicznego miesiąca ubiegłego roku. Powodem do skorzystania z tarczy jest również utrata zdolności produkcji lub świadczenia usług albo odbioru produktów lub usług przez zamawiających, brak płatności z tytułu sprzedaży w kwocie przekraczającej 25 proc. należności lub brak dostępu do rynku kapitałowego lub limitów kredytowych w związku z nowymi kontraktami, z powodu zakłóceń w funkcjonowaniu rynku finansowego. Warunkiem uzyskania wsparcia w ramach Tarczy Finansowej PFR jest prowadzenie działalności na dzień 31 grudnia 2019 r., a także niezaleganie z płatnościami podatków i składek na ubezpieczenia społeczne.

Bank Gospodarstwa Krajowego zabezpiecza kredyty przedsiębiorcom

Firmy dotknięte trudną sytuacją związaną z pandemią COVID-19 mogą też skorzystać ze specjalnych rozwiązań, przygotowanych przez Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK) we współpracy z ministerstwami i sektorem bankowym. - Można powiedzieć, że nasze rozwiązania były dostępne dla przedsiębiorców, zanim tarcza antykryzysowa została formalnie przyjęta przez parlament. Tym pierwszym lekarstwem na kryzys była zmiana w zasadach udzielania gwarancji de minimis (jednej z form pomocy udzielanej w ramach dopuszczalnej pomocy publicznej na zabezpieczenie spłaty kredytu obrotowego lub inwestycyjnego dla mikro-, małego lub średniemu przedsiębiorcy). Pomocą objęliśmy wszystkie firmy i wszystkie branże. Łącznie w BGK przygotowaliśmy 10 programów pomocowych dla firm każdej wielkości – informuje Beata Daszyńska-Muzyczka, prezes zarządu BGK. Spośród programów pomocowych BGK największym zainteresowaniem przedsiębiorców cieszą się wspomniane gwarancje de minimis. Już 19 marca, a zatem w pierwszych dniach pandemii, bank zwiększył poziom zabezpieczenia kredytu gwarancją z 60 proc. do 80 proc. kredytu. Dodatkowo BGK wydłużył okres gwarancji – z 27 do 39 miesięcy, a także zrezygnował z prowizji za pierwszy rok (wcześniej wynosiła 0,5 proc. kwoty gwarancji w skali roku). Maksymalna wartość gwarancji to 3,5 mln zł. Z programu de minimis mogą korzystać firmy z sektora MŚP. Z myślą o dużych i średnich firmach, BGK uruchomił także Fundusz Gwarancji Płynnościowych, który umożliwia objęcie gwarancją kredytu obrotowego do 80 proc. wartości. Wartość kredytu nie może przekroczyć 250 mln zł, a gwarancji udzielają banki komercyjne do końca roku.

Pomoc Agencji Rozwoju Przemysłu dla branży transportowej

Od początku pandemii, w działania przewidziane w ramach tarczy antykryzysowej włączyła się także Agencja Rozwoju Przemysłu S.A. (ARP). Wśród instrumentów wsparcia przygotowanych przez ARP dla przedsiębiorców dotkniętych skutkami pandemii znajdują się: leasing operacyjny z karencją w spłacie i ponadnormatywnym okresem spłaty, pożyczka obrotowa finansująca wypłatę wynagrodzeń w sektorze MŚP oraz pożyczka obrotowa na finansowanie deficytu w kapitale obrotowym. Na te działania przeznaczono kwotę 1,7 mld zł. – Zasady przyznawania tych produktów finansowych zostały dostosowane do obecnych realiów rynkowych, proponujemy kilkuletnie okresy finansowania oraz wydłużone okresy karencji – podkreśla Paweł Kolczyński, wiceprezes zarządu Agencji Rozwoju Przemysłu S.A. Instrumentem wsparcia przygotowanym przez ARP specjalnie dla podmiotów z sektora transportowego jest leasing operacyjny z karencją w spłacie. Kwota leasingu sięgać może 5 mln zł netto, a okres finansowania może trwać do 6 lat. Karencja w spłacie rat leasingowych może wynieść nawet 12 miesięcy. Firmy transportowe, które ucierpiały w wyniku pandemii koronawirusa, mogą też skorzystać z innych instrumentów finansowych przygotowanych przez ARP, takich jak pożyczka obrotowa finansująca wypłatę wynagrodzeń w sektorze MŚP oraz pożyczka na finansowanie deficytu w kapitale obrotowym.

Ponad 123 mld zł wsparcia trafiło już do firm

Z danych Ministerstwa Rozwoju wynika, że wartość pomocy przyznanej firmom w ramach tarczy antykryzysowej oraz tarczy finansowej (według stanu na koniec lipca) wyniosła prawie 123,3 mld zł. Z tego ponad 21 mld zł to koszt zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek do ZUS, odroczenia czy rozłożenia na raty składek do ZUS oraz świadczenia postojowe. Prawie 22,2 mld zł - to wartość dofinansowania na ochronę miejsc pracy oraz mikropożyczek dla przedsiębiorców. Natomiast ponad 60,3 mld zł - to subwencje z Tarczy Finansowej PFR, a ponad 19,7 mld zł - to zabezpieczenie kredytów BGK. Wsparcie otrzymane przez firmy w ramach działań osłonowych pozwoliło wielu polskim firmom zachować płynność finansową i ciągłość funkcjonowania, ale też zapewnić bezpieczeństwo pracownikom. Zdaniem Marleny Maląg, minister rodziny, pracy i polityki społecznej, dzięki tarczy antykryzysowej udało się ochronić nawet 5 mln miejsc pracy. Tylko w ramach Tarczy Finansowej PFR wsparcie udzielono ponad 345 tys. mikro, małych i średnich przedsiębiorstwom, zatrudniającym łącznie ponad 3,1 mln pracowników. Według danych PFR, niemal 89 proc. wnioskujących firm przyznano dofinansowanie. - Zakładamy, że łącznie wsparcie w ramach Tarczy Finansowej PFR otrzyma niemal połowa firm w Polsce – stwierdził Paweł Borys, prezes Polskiego Funduszu Rozwoju. Przedsiębiorstwa, które pomimo wsparcia z tarcz antykryzysowych znajdą się w kłopotach, będą mogły też skorzystać z pomocy w ramach Polityki Nowej Szansy. Zgodnie z przyjętą ostatnio Ustawą o udzielaniu pomocy publicznej w celu ratowania lub restrukturyzacji przedsiębiorców, firmy przechodzące kryzys będą mogły uzyskać długofalową pomoc. Na ten cel będzie przeznaczanych corocznie 120 mln zł ze środków budżetowych przez 10 lat. Wsparcie to będzie miało zarówno charakter finansowy, jak i ekspercki (przy realizowaniu planów naprawczych). Pomoc przeznaczona może być wyłącznie na działania restrukturyzacyjne lub wsparcie płynności finansowej, w związku z realizowaną restrukturyzacją. Co do zasady będą to pożyczki. Operatorem pomocy oferowanej przez ustawę będzie Agencja Rozwoju Przemysłu.

Niskie stopy procentowe korzystne dla gospodarki i konsumentów

Relatywnie dobra sytuacja polskiej gospodarki w czasie pandemii wynika nie tylko z ogromnej skali wsparcia realizowanego w ramach tarczy antykryzysowej, ale też z polityki fiskalnej i pieniężnej. Narodowy Bank Polski był jednym z pierwszych banków centralnych w Europie, który zareagował wyprzedzająco na oczekiwane pogorszenie sytuacji gospodarczej i już od połowy marca rozpoczął działania wspierające polską gospodarkę. Zdając sobie sprawę z wyzwań, jakie pojawią się w związku z pandemią, Rada Polityki Pieniężnej (RPP) szybko kilkukrotnie obniżyła stopy procentowe. W efekcie główna stopa procentowa NBP spadła do historycznie niskiego poziomu 0,1 proc. Rezultatem tych działań było natychmiastowe obniżenie rat kredytowych i kilka miliardów złotych zaoszczędzonych przez polskie przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe. Zdaniem NBP mimo obniżenia stóp procentowych, kurs złotego pozostał stabilny, a jego niewielkie osłabienie wobec głównych walut przez pewien czas wynikało wyłącznie z globalnego wzrostu awersji do ryzyka dotyczącego praktycznie wszystkich walut. Na ostatnim lipcowym posiedzeniu RPP podjęła decyzję o utrzymaniu stopy referencyjnej NBP na poziomie 0,1 proc. Natomiast pozostałe stopy procentowych NBP zostały ustalone na poziomie: stopa lombardowa 0,50 proc.; stopa depozytowa 0,0 proc.; stopa redyskontowa weksli 0,11 proc; stopa dyskontowa weksli 0,12 proc. Na posiedzeniu RPP zadeklarowano także, że NBP będzie nadal prowadził operacje zakupu skarbowych papierów wartościowych oraz dłużnych papierów wartościowych gwarantowanych przez Skarb Państwa na rynku wtórnym w ramach strukturalnych operacji otwartego rynku. Celem tych operacji jest zmiana długoterminowej struktury płynności w sektorze bankowym, zapewnienie płynności rynku wtórnego skupowanych papierów wartościowych oraz wzmocnienie oddziaływania obniżenia stóp procentowych NBP na gospodarkę, tj. wzmocnienie mechanizmu transmisji monetarnej. Bank centralny będzie także oferował kredyt wekslowy przeznaczony na refinansowanie kredytów udzielanych przedsiębiorcom przez banki. Poluzowanie polityki pieniężnej NBP łagodzi negatywne skutki pandemii, ograniczając skalę spadku aktywności gospodarczej oraz wspierając dochody gospodarstw domowych i firm. W efekcie, przyczynia się do ograniczenia spadku zatrudnienia oraz pogorszenia sytuacji finansowej firm, oddziałując w kierunku szybszego ożywienia gospodarczego po zakończeniu pandemii.

Sytuacja firm

Podejmowane działania w ramach tarcz antykryzysowych i stopniowe odmrażanie gospodarki przynosi już widoczne efekty. Jak wynika z badania kondycji firm i pracowników przeprowadzonego w połowie lipca przez Polski Fundusz Rozwoju i Polski Instytut Ekonomiczny, sytuacja finansowa polskich firm powoli się stabilizuje, poprawiają się też nastroje przedsiębiorców. Od początku kwietnia do końca czerwca systematycznie zwiększał się udział firm, których sprzedaż rośnie: z 4 proc. w połowie kwietnia do 22 proc. na koniec czerwca i 23 proc. w połowie lipca. Od czasu poprzedniego pomiaru z początku lipca o 9 p. p. zmalał odsetek przedsiębiorstw ze spadkiem sprzedaży, zaś o 14 p.p. zwiększył się odsetek firm wskazujących utrzymanie wielkości sprzedaży. Poprawa sytuacji biznesowej przekłada się również na finanse firm. Obecnie 61 proc. firm ocenia swoją płynność finansową jako dostateczną, by przetrwać dłużej niż 3 miesiące i jest to wynik o 22 p. proc. wyższy niż jeszcze w połowie kwietnia. Ostatnie badanie wskazuje także na poprawę nastrojów wśród pracowników. 78 proc. badanych ocenia, że ryzyko utraty pracy w najbliższych trzech miesiącach jest zdecydowanie lub raczej nieprawdopodobne. W deklaracjach dotyczących planów zatrudnienia ponad 8 na 10 firm (83 proc.) planuje utrzymanie dotychczasowego zatrudnienia (w porównaniu z początkiem kwietnia to o 21 p.p. więcej). Wyraźna stabilizacja nastąpiła również w zakresie planów firm odnośnie wynagrodzeń. Wprawdzie nadal 31 proc. pracowników otrzymuje mniejsze wynagrodzenie niż przed pandemią, to jednak 29 proc. pracowników - ocenia szanse na wzrost swojego wynagrodzenia w bieżącym roku jako: zdecydowanie lub raczej realne. Przeczytaj pozostałe artykuły