​Znaczenie bilansu płatniczego (1)

MAKROEKONOMIA \ Bilans płatniczy to coś więcej niż bilans handlowy. Pokazuje on obraz relacji danego kraju z zagranicą w znacznie szerszy sposób.

Często podawane przez media dane na temat bilansu handlu zagranicznego wzbudzają spore zainteresowanie i liczne komentarze. I jeśli eksport przeważa nad importem, to w powszechnym przekonaniu jest to dobra informacja. Więcej sprzedajemy, niż kupujemy. Ten stan typowy jest dla wielu gospodarek uchodzących za wzór. Dotyczy to Niemiec czy Chin, krajów, które z różnych powodów uchodzą za kraje dobrze funkcjonujące w sferze ekonomicznej. Niemcy są przykładem kraju, który jest od zawsze zamożny, a Chiny jako przykład kraju rozwijającego się, który nadrabia milowymi krokami zaległości sprzed lat.
A USA, gdzie często bilans handlu zagranicznego jest ujemny? Wielokrotnie mówi się, że to dowód tego, iż Stany Zjednoczone tracą swoją dominującą pozycję i powoli przestają być światowym supermocarstwem.
Wielkość deficytu handlowego to istotna kwestia, ale znacznie ciekawszym zagadnieniem jest bilans płatniczy. Różnica jest o tyle istotna, że obejmuje on wszystkie transakcje, jakie mają miejsce między danym krajem czy jego obywatelami a zagranicą. Obejmuje on nie tylko kwestie handlowe, ale także transakcje prywatne, obroty kapitałowe, przepływ usług czy inwestycje bezpośrednie w danym kraju. Jest on więc nie tyle uzupełnieniem klasycznego bilansu handlowego, ile jego znacznym poszerzeniem. Jego wartość pokazuje sytuację kraju znacznie lepiej niż bilans handlowy. Utrzymujący się długotrwały deficyt może w znacznym stopniu ograniczyć zdolności finansowe kraju, a także pozbawić go środków dewizowych czy też jak w wypadku krajów strefy euro jakichkolwiek pieniędzy. Oczywiście to skrajny i de facto niemożliwy wypadek (nawet w odniesieniu do Grecji), ale pokazuje on pewnego rodzaju skalę zagrożeń. Z drugiej strony osiąganie trwałych nadwyżek jest możliwe i oczekiwane, ale może oznaczać brak postrzegania danego kraju jako tego, którego firmy są aktywne w inwestycjach zagranicznych. To także obraz, że kraj może być ciekawym miejscem do inwestycji.
Analiza bilansu nie jest łatwa, gdyż zarówno spora nadwyżka, jak i spory deficyt nie są z perspektywy długoterminowej zjawiskami pożądanymi. Niemniej warto spojrzeć nie tylko na nasz krajowy bilans, ale także na sytuację w Europie.
Teoretycznie bilans płatniczy można podzielić na dwie części. Pierwsza obejmująca wszelkie kwestie związane z handlem międzynarodowym, usługami, dochodami pierwotnymi i dochodami wtórnymi nazywana saldem obrotów bieżących. Druga część to wszelkie transakcje kapitałowe. Oczywiście to uproszczony podział i bardzo trudny w zdefiniowaniu. Niemniej za dochody pierwotne uznaje się kwestie przede wszystkim wynagrodzeń dla pracowników wypłacane pracownikom niebędącym rezydentami lub otrzymane od pracodawców niebędących rezydentami, dochody z inwestycji bezpośrednich, portfelowych i pozostałych. Dochodami wtórnymi są transfery bieżące w ramach sektora instytucji rządowych i samorządowych. Do nich zaliczyć możemy przede wszystkim fundusze unijne.
Na wykresie widać ogromną zmianę. Przez pierwsze lata po wstąpieniu do Unii Europejskiej widoczne było, i to wyraźnie, ujemne saldo obrotów bieżących i przepływów kapitałowych. Kolejne lata to wyraźna poprawa i spore znaczenie ma tu relacja handlowa oraz struktura relacji w ramach usług.
Widoczna zmiana, czyli wzrastające dodatnie saldo rachunku obrotów bieżących, to także obraz relacji Polski ze światem. Zdaniem analityków dodatni bilans obrotów bieżących świadczy o wzrastającej pozycji kraju na gospodarczej mapie świata. Polska w latach 2004–2015 zmniejszyła znacząco deficyt obrotów bieżących, a także deficyt samego bilansu płatniczego. O ile w roku 2004 wynosił on 50 mld zł, to w 2014 r. spadł do poziomu 34 mld zł. W ramach całego bilansu płatniczego (obejmującego także trudne w ocenie przepływy kapitałowe) spadek też jest widoczny, bo z ujemnego poziomu 71 mld zł w 2008 r. saldo bilansu płatniczego jest obecnie dodatnie i wyniosło na koniec ubiegłego roku 37 mld zł.
Oceniając dane bilansu płatniczego, warto pamiętać, że nie występuje tu stabilny trend. Zmiany mają charakter skokowy, a czasem jedno wydarzenie gospodarcze czy też zmiana właściciela znaczącego podmiotu wpływa na strukturę i relację całego bilansu. Dotyczy to mocno sfery rachunku kapitałowego. Ale i w wypadku rachunku bieżącego też sama ocena i zaszeregowanie może ulec zmianie poprzez zmiany właścicielskie, co widoczne jest w ocenie dochodów pierwotnych i wtórnych.
Bilans płatniczy pokazuje jednak kierunek rozwoju kraju i to, czy dany kraj pozbywa się własnych aktywów. Gdy obroty bieżące są ujemne, wymusza to pozyskanie środków zewnętrznych w postaci kredytów, dotacji czy poprzez wyprzedaż aktywów. Kraj niejako ubożeje majątkowo lub się zadłuża i tego typu sytuacja po latach może przynieść zgubne skutki dla gospodarki. Przykładem tego są nawet niektóre europejskie kraje, których sytuacja płatnicza pozostawia wiele do życzenia…